Ισχύς της εικόνας

 

Ισχύς της εικόνας
του Ρεζινάλντ Μπλανσέ

«Τι θα απέμενε στην ανθρωπότητα χωρίς την ψύχωση;» (Ζακ-Αλαίν Μιλέρ, Βαρκελώνη, Φεβρουάριος 2005)
Δεν είναι πλέον ασυνήθιστο, από τότε που ο κλινικός λακανικού προσανατολισμού το λαμβάνει υπόψη του, ορισμένα υποκείμενα που απευθύνονται στον ίδιο να π;ρουσιάζουν έναν κόμβο RSI διαμορφωμένο διαφορετικά από ό,τι με το Όνομα-του-Πατρός. Μερικές φορές, ένας τέτοιος κόμβος δίνει την πρωτοκαθεδρία στο φαντασιακό, και το σύμπτωμα που με ιδιότητα του τέταρτου δακτυλίου συγκρατεί τον κόμβο των τριών άλλων, συνδέεται κυρίως με το φαντασιακό. Εδώ θα μπορούσαμε να μιλήσουμε αυστηρά για μια φαντασιακή αιτιότητα του υποκειμένου υπό την έννοια ότι παγιδευμένο από μια εικόνα υποστηρίζεται αποτελεσματικά. Μια τέτοια αιτιότητα συνιστά την κανονικόμορφη ψύχωσή του.
Μερικές φορές, το υποκείμενο που υποστηρίζεται με αυτόν τον τρόπο από το φαντασιακό, παρουσιάζεται σαν μιμητικό υποκείμενο. Πρόκειται για τα υποκείμενα «ως εάν», για τα οποία ο Λακάν λέει ότι εισήλθαν στην σημαίνουσα τάξη «από ένα είδος εξωτερικής μίμησης». Εδώ, το υποκείμενο γίνεται είδωλο, είδωλο ενός alter ego. Αυτό το είδωλο δεν αρκείται στο να το παγιδεύει: το συγκροτεί. Εδώ, το υποκείμενο είναι καθαρός αντικατοπτρισμός: αντικατοπτρίζεται μέσα στον άλλον. Με τρόπο πιο γενικό, αυτή η κατοπτρική σχέση με τον άλλον εκτείνεται σε ολόκληρο τον κόσμο. Το υποκείμενο προσφέρεται ως θεατής, «ολοκληρωτικός θεατής» σύμφωνα με τα λεγόμενα ενός ασθενούς. Όντας εμπλεκόμενος στο θέαμα του κόσμου ως στοιχείο του θεάματος, εμφανίζεται ενταγμένο στον κοινό λόγο, δηλαδή στον κοινωνικό δεσμό. Το γεγονός αυτό συνιστά την ομαλότητά του. Πρόκειται ουσιαστικά για προσποιητό. Το μαρτυρά η σχέση του με τα πραγματικά επιτεύγματα, τις προσωπικές δεσμεύσεις που συνεπάγονται την δική του εκφορά.
Επομένως, φαίνεται ότι το υποκείμενο της μίμησης είναι επίσης και υποκείμενο δήθεν. Είναι ένα υποκείμενο που καμουφλάρεται, που συγχωνεύεται με τη μάζα και που παίρνει, όπως ο χαμαιλέων, τα χρώματα του περιβάλλοντος κόσμου και την περιβολή των αξιών του. Εδώ, το ιδανικό εγώ αλλά επίσης και τα ιδεώδη του υποκειμένου είναι δανεικά. Το υποκείμενο δεν τα αναλαμβάνει το ίδιο, φοράει μόνο τις αμφιέσεις τους. Η εικόνα από την οποία αποτελείται κρύβει το υποκειμενικό του κενό, και αντίστοιχα η μεταμφίεσή του το είναι του ως αντικείμενο βλέμματος. Είναι επίσης ο τρόπος που έχει να προφυλάσσεται από το βλέμμα που θα το στόχευε, εκείνο ειδικά. Είναι ο τρόπος του να τα βγάζει πέρα με το αντικείμενο βλέμμα από το οποίο δεν έχει αποχωριστεί. Όμως το να κουλουριάζεται κάτω από τα προσποιητά του άλλου για να εξαφανιστεί δεν είναι πάντα αρκετό: ορισμένες φορές ένας τέτοιος ασθενής δικός μου αισθανόταν να τον παρατηρούν από παντού.
Δηλαδή, η επιλογή ενός παρόμοιου ως alter ego με τον οποίο υποστηρίζεται σε ένα κατοπτρικό τετ-α-τετ στοχεύει στην τοποθέτηση του πανοπτικού βλέμματος και στον περιορισμό του. Το alter ego λειτουργεί σαν ένας τιθασευτής-βλέμματος (Λακάν) που προφυλάσσει το υποκείμενο από την ανάδυση του αποσπασμένου από το συμβολικό αντικειμένου, του αντικειμένου δηλαδή που ισοδυναμεί με την κατάργησή του ως υποκείμενο, με την συρρίκνωσή του στην κατάσταση του αντικειμένου απόλαυσης του Άλλου. Διότι το βλέμμα του ομοίου του του επιστρέφει μια εικόνα. Είναι εκ κατασκευής ιδανική) εικόνα που τον προφυλάσσει από την ιδιότητά του ως αντικείμενο απόλαυσης. Η εικόνα σκεπάζει ως πέπλο το αντικείμενο και προφυλάσσει το υποκείμενο από το άγχος που προκαλείται από το ενορμητικό αντικείμενο, που δεν είναι πλέον έλλειψη αλλά βαθμίδα του πραγματικού.
Αν όμως η εικόνα αιχμαλοτίζει, αυτό συμβαίνει γιατί η ίδια η απόλαυση παγιδεύει: με τη συναίνεση ή την
άμυνα του υποκειμένου. Η ισχύς της εικόνας οφείλεται στο αντικείμενο α που οργανώνει το σκοπικό πεδίο. Εφόσον το υποκείμενο συγκροτείται ως υποκείμενο της βλεμματικής ενόρμησης ρυθμισμένης πρώτα απ’ όλα από την εικόνα, από το φαντασιακό σύμπτωμα, υπάρχει λόγος να συμπεράνουμε ένα ελαττωματικό συμβολικό υπόβαθρο και μια μη-φαλλικοποιημένη σχέση με την απόλαυση. Αυτή θα οργανωνόταν σύμφωνα με τον αλγόριθμο α/ Φ0 αντι για την κανονική σχέση του τύπου α/-φ. Αυτό που ήδη δείχνουν η διωκτική διάσταση
του βλέμματος και η αστάθεια του κόμβου μέσω του φαντασιακού συμπτώματος. Η μελαγχολικοποίηση του υποκειμένου που έχει συρρικνωθεί σε κατάσταση απορρίμματος με την ιδιότητά του ως απολαμβανόμενου αντικειμένου μέσα στο βλέμμα του Άλλου είναι επίσης το επιτέλεσμα της σχέσης του με ένα σώμα που δεν έχει συγκροτηθεί από την ενσωμάτωση του συμβολικού. Απουσία φαινομένων πιο εύκολα εμφανών που σχετίζονται με το P0 και που εκδηλώνουν μια ουσιαστική διαταραχή της συμβολικής τάξης, θα πρέπει να
τεκμηριοθεί με τον καταλληλότερο τρόπο η σχέση του υποκειμένου με το φαντασιακό, που συχνά διασφαλίζει σε αυτό το τελευταίο την εμφάνιση της κανονικότητας, δηλαδή της συνήθους κοινοτοπίας – το οποίο δεν σημαίνει νευρωτικής – ενώ δεν είναι παρά η μάσκα μιας αμυντικής σχέσης της αποσυνδεδεμένης απόλαυσης με το πραγματικό. Είναι αυτό που καθιστά την ψύχωση κανονικόμορφη και την ένδειξή της συχνά διακριτική.
Αθήνα, 28 Φεβρουαρίου 2016

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s