Φιλελεύθερη δουλεία

 

Κυκλοφόρησε πρόσφατα και στη γλώσσα μας το βιβλίο του γάλλου φιλόσοφου Ζαν-Κλοντ Μισεά «Η αυτοκρατορία του μικρότερου κακού» (από τις εκδόσεις «Πόλις», σε μετάφραση του Αγγελου Ελεφάντη). Η ακόλουθη συνέντευξη του Ζαν-Κλοντ Μισεά δημοσιεύθηκε στο περιοδικό «Le Point».

ΜΑΝΤΕΝΙΑ: «Η Αθηνά διώχνει τα αμαρτήματα από τον κήπο της αρετής» (1502).ΜΑΝΤΕΝΙΑ: «Η Αθηνά διώχνει τα αμαρτήματα από τον κήπο της αρετής» (1502).– Στο βιβλίο σας «Η αυτοκρατορία του μικρότερου κακού» υποστηρίζετε ότι ο φιλελευθερισμός του Διαφωτισμού, που εμπνέει την αριστερά, και ο οικονομικός φιλελευθερισμός, που προτιμάει η δεξιά, είναι οι δύο όψεις του ίδιου προγράμματος.

«Οταν θα κατανοήσουμε ότι ο φιλελευθερισμός -που είναι θεμελιώδης συνιστώσα της φιλοσοφίας του Διαφωτισμού- είναι μια προοδευτική ιδεολογία, που αντιτίθεται σε όλες τις «συντηρητικές» ή «αντιδραστικές» θέσεις, οι επαναλαμβανόμενες ιστορικές απογοητεύσεις του «αντικαπιταλισμού της αριστεράς» μπορούν να εξηγηθούν. Είναι απατηλό να νομίζουμε ότι θα μπορούσε να αναπτυχθεί το πρόγραμμα του πολιτικού και πολιτισμικού φιλελευθερισμού, δηλαδή το πρόγραμμα της σύγχρονης αριστεράς και ακροαριστεράς, χωρίς να επανεισαχθεί η αναγκαιότητα της οικονομίας της αγοράς. Και είναι επίσης αφελές να νομίζουμε ότι θα μπορούσε να επεκτείνεται επ’ άπειρον η λογική της αγοράς, χωρίς να αποδεχθούμε τη “φιλελευθεροποίηση” των ηθών, που είναι το πολιτισμικό της συμπλήρωμα».

– Υποτίθεται ότι ο φιλελευθερισμός είναι η υλοποίηση του προγράμματος της νεωτερικότητας. Η νεωτερικότητα, όμως, είναι η δυνατότητα του ανθρώπου να ελέγχει τη μοίρα του.

«Επηρεασμένοι από τον μαρξισμό, θεωρούμε τη νεωτερικότητα “ιστορικά αναγκαίο” αποτέλεσμα της ανάπτυξης της οικονομίας και του εμπορίου, που χαρακτήριζε το τέλος του Μεσαίωνα και την Αναγέννηση. Πρόκειται για μιαν αναδρομική αυταπάτη. Πολλοί πολιτισμοί γνώρισαν μια παρόμοια ανάπτυξη, χωρίς ωστόσο να γίνουν “μοντέρνοι” ή “καπιταλιστικοί”. Αυτό που χαρακτηρίζει ειδικά τη δυτική Ευρώπη του 16ου και του 17ου αιώνα είναι το πρωτόγνωρο εύρος και η διάρκεια μιας ιδιαίτερης μορφής πολέμου: του θρησκευτικού πολέμου ή του ιδεολογικού εμφύλιου πολέμου. Το πρόγραμμα της νεωτερικότητας, του οποίου ο φιλευθερισμός είναι η πιο ριζοσπαστική μορφή, γεννήθηκε από τη βούληση να βρεθεί με κάθε τίμημα μια διέξοδος από αυτή την πρωτόγνωρη ιστορική κρίση. Το ζητούμενο ήταν να φανταστούν μια μορφή διακυβέρνησης που δεν θα βασιζόταν πλέον σε ηθικά ή θρησκευτικά αξιώματα αλλά σε μια βάση που θα θεωρούνταν “αξιολογικά ουδέτερη”».

– Κανόνες που γίνονται αποδεκτοί από όλους και που είναι ίσοι για όλους δεν είναι μια εγγύηση ενάντια στην αυθαιρεσία και επομένως η προϋπόθεση της δημοκρατίας;

«Από τον Ανταμ Σμιθ ως τον Μπενζαμέν Κονστάν, περίμεναν από το δίκαιο και την αγορά ότι θα εξασφαλίζουν με τρόπο καθαρά μηχανικό την ειρηνική συνύπαρξη των ατόμων, επιτρέποντας σε αυτά τα άτομα να δρουν με βάση μόνον το καλώς εννοούμενο συμφέρον τους και όχι πλέον σύμφωνα με “ιδεολογικά” επιχειρήματα, τα οποία υποτίθεται ότι θα έστρεφαν τους μεν εναντίον των δε. Στο επίκεντρο του φιλελεύθερου προγράμματος της νεωτερικότητας υπάρχει επομένως η τρελή ελπίδα μιας κοινωνίας που έγινε ικανή να απαλλαγεί οριστικά από κάθε αναφορά σε κοινές συμβολικές αξίες. Οπως γράφει ο Πιερ Μανάν, το φιλελεύθερο κράτος είναι ο “σκεπτικισμός που έγινε θεσμός”».

– Ας δεχθούμε ότι ο σκεπτικισμός δεν είναι αρκετά ελκυστικός. Επιτρέπει όμως τη συνύπαρξη διαφορετικών απόψεων και επομένως εγγυάται μιαν ορισμένη ανεκτικότητα.

«Ο πυρήνας της φιλελεύθερης φιλοσοφίας είναι η ιδέα ότι μόνον μια ιδεολογικά ουδέτερη εξουσία μπορεί να εξασφαλίζει την ειρηνική συνύπαρξη των πολιτών. Συγκεκριμένα, αυτό καταλήγει να σημαίνει ότι κάθε άτομο είναι ελεύθερο να ζει σύμφωνα με τον δικό του ιδιωτικό ορισμό της ευτυχίας ή της ηθικής (αν έχει κάποια ηθική), υπό τον όρο ότι δεν θα βλάπτει την ελευθερία του άλλου. Το τελευταίο κριτήριο γίνεται γρήγορα ανεφάρμοστο, από τη στιγμή που θέλουμε να διατηρήσουμε μιαν αυστηρή ιδεολογική ουδετερότητα. Το παράδοξο είναι ότι η λογική του πολιτικού και πολιτισμικού φιλελευθερισμού δεν μπορεί παρά να οδηγήσει σε έναν νέο πόλεμο όλων εναντίον όλων, που διεξάγεται αυτή τη φορά στα δικαστήρια. Επειδή απαγορεύεται να έχουμε έναν φιλοσοφικό ορισμό του γενικού συμφέροντος, το φιλελεύθερο δίκαιο είναι υποχρεωμένο να νομοθετεί στα τυφλά, με βάση τον συσχετισμό δυνάμεων που υπάρχει σε μια δεδομένη στιγμή στην κοινωνία. Μια κοινωνία που αρνείται κάθε πολιτική σημασία σε κοινές ανθρώπινες αξίες, οδηγείται αναπόφευκτα να θέλει να διεκπεραιώνει τα πάντα με το δίκαιο. Εγώ υποβάλλω σε κριτική το φιλελεύθερο σύστημα από μια ριζοσπαστική δημοκρατική -ή, αν προτιμάτε, αναρχική- σκοπιά, επειδή απειλεί όλο και περισσότερο τις στοιχειώδεις δημοκρατικές ελευθερίες. Ο φιλελευθερισμός αποκλείει κάθε αναφορά σε κοινές ηθικές αξίες. Η μόνη γλώσσα που οι φιλελεύθεροι θεωρούν κοινή για όλους τους ανθρώπους είναι εκείνη του συμφέροντος. Μια κοινωνία που είναι ταυτόχρονα ατομικιστική και “πολυπολιτισμική” δεν μπορεί επομένως να βρει μιαν επίφαση ανθρωπολογικής συνοχής, παρά μόνο στη λατρεία της ανάπτυξης και της κατανάλωσης. Να γιατί η οικονομία έγινε η θρησκεία των σύγχρονων κοινωνιών».

– Χρειάζεται να θυσιάσουμε την ελευθερία της σκέψης στον κόσμο των κοινών αξιών;

«Το οργουελιανό και σοσιαλιστικό ιδεώδες της “αξιοπρεπούς κοινωνίας” αντιτίθεται στην καθαρά νομική προσέγγιση του κοινωνικου ζητήματος που χαρακτηρίζει τη φιλελεύθερη στάση. Αλλά αυτή η φιλοσοφική προτεραιότητα της common decency, σε σχέση με το τυπικό δίκαιο, δεν συνεπάγεται καμία περιφρόνηση για τις θεμελιώδεις νομικές εγγυήσεις. Μπορούμε να αναγνωρίζουμε στον καθένα το δικαίωμα να υπερασπίζεται μια γνώμη ή έναν ιδιαίτερο τρόπο ζωής, χωρίς ωστόσο να θεωρούμε ότι όλες οι γνώμες και όλοι οι τρόποι ζωής έχουν ίση φιλοσοφική αξία (…)».

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s