H κανονικόμορφη ψύχωση και η τοξικομανία

  


  Τα ”νέα συμπτώματα” στην εποχή του ολοκληρωτικού καπιταλισμού, οι νέες δυσφορίες απέναντι στον πολιτισμό και οι νέες υποκειμενικότητες που παράγονται από αυτόν, θέτουν υπό αμφισβήτηση το οικοδόμημα όχι μόνο της παραδοσιακής ψυχανάλυσης, τα διαγνωστικά κριτήρια της οποίας και οι μορφές ανάλυσης και θεραπείας φαίνεται να μην επαρκούν, αλλά και της παραδοσιακής πολιτικής, στο βαθμό που η σημερινή αναποτελεσματικότητά της είναι ευθέως ανάλογη του βαθμού δομικού μετασχηματισμού των υποκειμένων τις τελευταίες δεκαετίες, με ιστορικό ορόσημο τα τέλη του 20ου και τις αρχές του 21ου αιώνα. 

  Η σύγκλιση των νεότερων λακανικών με τη κριτική των Deleuze-Guattari στον Lacan (στο δίτομο Καπιταλισμός και Σχιζοφρένεια, και κυρίως στο πρώτο τόμο του ”Αντι-Οιδίποδα”), έρχεται με την αναγνώριση δύο διαδοχικών “Lacan”, δύο διδασκαλιών, δύο κλινικών, όπου η έμφαση μετατοπίζεται από τον Συμβολικό Νόμο του ευνουχισμού της απόλαυσης στο Πραγματικό του σωματικού συμπτώματος ως τρόπου απόλαυσης. Ο δεύτερος Lacan, ως ο πρώτος ”Αντι-Οιδίποδας”, ριζοσπαστικοποιεί τον πρώτο Lacan που είχε πραγματοποιήσει τη μετάβαση από την εικονοφαντασιακή-ονειρική σύλληψη του Οιδιπόδειου από τον Freud, στη συμβολική-δομική της ”πατρικής” λειτουργίας-Τελικά ο Lacan σχετικοποιεί και πληθυντικοποιεί τα ”ονόματα του Πατρός”, σε βαθμό που εκπίπτει η αναγκαιότητα συνάρθρωσης φαντασιακού-συμβολικού-πραγματικού από κάποιον ορισμένο ”Πατέρα” και το ρόλο αυτό μπορεί να το παίξει ένα σύμπτωμα που δένει το φαντασιακό, το συμβολικό και το πραγματικό, ένα, όπως το ονομάζει, ”σύνθωμα” (sinthome). Όμως αυτός ο δεύτερος Lacan αρθρώνεται ως μια εμβρυακή, δυσδιάκριτη ανατροπή βασικών ορισμών και συντεταγμένων της κλασικής λακανικής διδασκαλίας. Υπό αυτή τη προοπτική, όλο και περισσότεροι λακανικοί μιλούν για ”γενικεύμενη διάκλειση”, δηλαδή για γενικευμένη ψύχωση, καθιστώντας, με όρους Deleuze-Guattari, τη σχιζοφρενοποίηση ως τελικό ορίζοντα σε ένα συνεχές υποκειμενικών σταθμεύσεων της επιθυμητικής παραγωγής, ορίζοντα που φωτίζει κριτικά όλες τις ιστορικά περατές μορφές υποκειμενικής τάξης από τη σκοπιά του χάους από το οποίο αναδύονται. 

  Η κατηγορία της ”κανονικόμορφης ψύχωσης” που εισήγαγε ο J.A.Miller (βλ. εδώπροσπαθεί λοιπόν να ανταποκριθεί στην ανάγκη εννοιολόγησης τρόπων απόλαυσης στο μεταίχμιο της νεύρωσης, της διαστροφής και της ψύχωσης, όχι με τη μέθοδο ταξινόμησης των συμπτωμάτων σε τρεις στεγανοποιημένες κλινικές δομές, αλλά στις αλληλουχίες της συνδεσμολογίας τους, ως μορφές οργάνωσης ενός γίγνεσθαι που προηγείται των δυισμών άνθρωπος-φύση, πνεύμα-σώμα και καθορίζεται κοινωνικο-ιστορικά γεννώντας θεσμικές οργανώσεις της επιθυμίας. Η έκλειψη του υποκειμένου στο πεδίο εφαρμογής του Λόγου της Επιστήμης στη συνάρθρωσή του με τη λογική του Κεφαλαίου, αποτελεί, σύμφωνα με αυτή τη γραμμή ανάλυσης, την ιστορική συνθήκη της ανάδυσης της ”κανονικόμορφης ψύχωσης” ως εξαίρεσης που γίνεται ολοένα και περισσότερο ο κανόνας, αναδεικνύοντας την κοινή μήτρα του ίδιου του σχίσματος ανάμεσα στην εξαίρεση των παθολογιών και των ”παρεκκλίσεων” και τον θεσμοθετημένο κανόνα. Ο σκοπός της εισαγωγής αυτής της κατηγορίας είναι να συγκεφαλαιώσει τα ”νέα συμπτώματα” που πολλαπλασιάζονται την εποχή που ο ”μεγάλος Άλλος”, (ο Θεός, το Έθνος, η Ιδεολογία) μοιάζει ως αρχή οργάνωσης της παγκόσμιας κοινωνικής ζωής ανεπαρκής, συμβολικά αναποτελεσματικός, μη συνεπής, ελλειμματικός απέναντι στις προκλήσεις της κεφαλαιοκρατικής δυναμικής. 

  

Ακολουθούν δύο άρθρα της Ντόσιας Αβδελίδη για την κανονικόμορφη ψύχωση, με τίτλο ”πριν την κανονικόμορφη ψύχωση” και ”προκαταρκτικά ερωτήματα για τον ορισμό της κανονικόμορφης ψύχωσης”. Τέλος, αναδημοσιεύεται ένα άρθρο της για την ”τοξικομανία στην εποχή του Άλλου που δεν υπάρχει”-καθώς και η τοξικομανία, διευρυνόμενο σύμπτωμα της εποχής, αποτελεί περίπτωση που αδυνατεί να ερμηνευτεί ικανοποιητικά από τη κλασική λακανική τυπολογία. 

Πηγή: http://www.avdelidi.gr/index.php/psychanalysi-lacan-miller-omilies-keimena/22-prin-apo-tin-kanonikomorfi-psychosi
                                                                                   Ντόσια Αβδελίδη

  Πριν από την κανονικόμορφη ψύχωση

Ήδη από το 1979 ο Jacques- Alain Miller υπογραμμίζει ότι το πέρασμα στον πληθυντικό του Ονόματος-του-Πατρός και η δυνατότητα αναπλήρωσής του  σηματοδοτεί ότι «υπάρχουν περισσότεροι τρελοί απ’ όσοι νομίζουμε»[1].

Θα χρειαστεί να φτάσουμε στα τέλη της δεκαετίας του 80 για να κάνουν την εμφάνιση τους στο Φροϋδικό Πεδίο κάποια κείμενα που πραγματεύονται το ζήτημα είτε των ορίων της ψύχωσης είτε της αναπλήρωσής της. Αυτό συμπίπτει με κάποια  γεγονότα: Πρώτον, το 1987 ο Miller στο μάθημά του Αυτό που είναι εμβληματικό  θα μιλήσει για την γενικευμένη διάκλειση και την γενίκευση της ψύχωσης. Την ίδια χρονιά οEric Laurent κάνει ένα μάθημα στο κλινικό παράρτημα του Département de psychanalyse με τίτλο «Τα όρια της ψύχωσης». Δεύτερον, την επόμενη χρονιά το μάθημα του DEA του Miller αφορά την διαφορική διάγνωση των ψυχώσεων όπου διαχωρίζει τις ψυχώσεις με έκλυση από τις ψυχώσεις με αναπλήρωση. Τρίτον, την ίδια χρονιά το θέμα του συνεδρίου του Φροϋδικού Πεδίου πραγματεύεται ακριβώς το ίδιο ζήτημα.

Η Marie-Hélène Brousse σε ένα άρθρο με τίτλο «Ζήτημα αναπλήρωσης», διαχωρίζει αυτό που ο Katan ονομάζει προ-ψύχωση και αφορά τις περιπτώσεις όπου αργότερα υπήρξε έκλυση από αυτές που δεν υπήρξε ποτέ έκλυση και όπου το υποκείμενο κρατήθηκε σε μια κατάσταση που οι μεταφροϋδικοί ονομάζουν οριακή. Ποιες συνθήκες επιτρέπουν σε μια ψυχωτική δομή να μην εκλύσει ψυχωτικά φαινόμενα; Πως μπορούμε να κατανοήσουμε την μη-έκλυση; Είναι δυο ερωτήματα που θέτει αλλά δεν απαντά. Προτείνει αφενός μια διαφοροποίηση ανάμεσα στην εκλυμένη ψύχωση, την μη εκλυμένη και την σταθεροποιημένη και αφετέρου μια γενικοποίηση του όρου αναπλήρωση που μέχρι τώρα ορίζονταν με όρους του Ονόματος-του-Πατρός[2].

Ο Alexandre Stevens σε δυο άρθρα του πραγματεύεται τον διαχωρισμό του Miller και θεωρεί ότι «δεν είναι σίγουρο ότι μπορούμε να μιλήσουμε για αναπλήρωση – με την έννοια που ο Lacan την χρησιμοποιεί για τονJoyce- σε όλες τις περιπτώσεις όπου μια ψύχωση δεν έχει, ή όχι ακόμα, εκλυθεί, αφού η αναπλήρωση είναι ήδη από μόνη της μια κατασκευή στην σχέση του υποκειμένου με την γλαγλώσσα[3].» Αντίθετα θεωρεί ότι με τις έννοιες της αλλοτρίωσης και του αποχωρισμού μπορούμε να καθορίσουμε την σχέση του υποκειμένου με το σημαίνον και να θέσουμε την διάγνωση της ψύχωσης σε περιπτώσεις που χαρακτηρίζονται οριακές (όπως και αυτή του Joyce) ακριβώς επειδή δεν υπάρχει έκλυση.

Για να ξεχωρίσει τις ψυχώσεις με έκλυση από αυτές που δεν έχουν εκλυθεί χρησιμοποιεί το άρθρο τουFreud του 1924, «Η απώλεια της πραγματικότητας στην νεύρωση και την ψύχωση». Ο Freud θεωρεί ότι υπάρχει απώλεια της πραγματικότητας στην νεύρωση και την ψύχωση, μόνο που διαφέρει στην χρονικότητα και στην λογική επεξεργασία. Στην νεύρωση, σε ένα πρώτο χρόνο το εγώ τίθεται στην υπηρεσία της πραγματικότητας και λειτουργεί η απώθηση εις βάρος του Αυτό. Σε ένα δεύτερο χρόνο για να αποζημιωθεί το Αυτό προκαλείται μια υποτίμηση της πραγματικότητας, επιστρέφει το απωθημένο, συγκροτείται το σύμπτωμα και εγκαθιδρύεται η φαντασίωση. Στην ψύχωση, το εγώ αποκόπτεται από την πραγματικότητα ήδη από τον πρώτο χρόνο για να υπηρετήσει το Αυτό, ενώ στο δεύτερο χρόνο κατασκευάζεται η καινούρια πραγματικότητα μέσω του παραληρήματος. Ο Stevens υποστηρίζει ότι «αν το παραλήρημα ισοδυναμεί σε μια επανόρθωση που αναφέρεται στον δεύτερο χρόνο, μετά τα καταστροφικά αποτελέσματα που έχουν προκληθεί από την έκλυση, πρέπει αντίθετα να τοποθετήσουμε την αναπλήρωση σαν επανόρθωση αναφερόμενη στον πρώτο χρόνο[4].» Πρόκειται κατά τη γνώμη μου για μια προσπάθεια να αποδοθεί μια δομική διαφορά των εκλυμένων ψυχώσεων από αυτές που δεν θα εκλυθούν. Αν η αναπλήρωση έρχεται στον πρώτο χρόνο να επανορθώσει την αποκοπή του εγώ από την πραγματικότητα, τότε καταλαβαίνουμε ίσως λίγο καλύτερα γιατί στις κανονικόμορφες ψυχώσεις δεν παρατηρούμε φαινόμενα που έχουν να κάνουν με την επιστροφή του πραγματικού.

Ο Eric Laurent προτείνει να χρησιμοποιήσουμε τις έννοιες της σταθεροποίησης και της αναπλήρωσης παρά εκείνη της ψύχωσης μεταβίβασης που χρησιμοποιούν οι μεταφροϋδικοί για περιπτώσεις που χαρακτηρίζονται από αυτούς ως οριακές, παθολογίες  του χαρακτήρα, διαταραχές της προσωπικότητας ή ακόμα και εξασθενημένες ψυχώσεις, ψυχώσεις  με νευρωτικούς μηχανισμούς άμυνας και  νευρώσεις με περιορισμένα ψυχωτικά φαινόμενα[5].

Όσο για τα κείμενα που παρουσιάστηκαν στο συνέδριο του Μπουένος Άιρες το 1988, αξίζει να σημειώσουμε ότι κάποιοι ήδη προσπαθούν να συλλάβουν μια ψυχωτική δομή που τελικά δεν θα εκλύσει ποτέ ψύχωση και αυτό χάριν στις φαντασιακές ταυτίσεις[6] . Επίσης τονίζεται το γεγονός ότι οι σταθεροποιήσεις μετά την έκλυση δεν είναι ίδιες με αυτές που είναι αποτέλεσμα ενός σινθωματικού δεσίματος[7]. Μένει όμως να διευκρινιστεί ποια είναι η διαφορά τους.

Κάποιοι μιλούν για σταθεροποίηση γύρω από το αντικείμενο α[8] , άλλοι επιχειρούν να διαχωρίσουν τις συμβολικές σταθεροποιήσεις (παραλήρημα), τις φαντασιακές (προσωπικότητες ως εάν) και τις πραγματικές (σίνθωμα), ενώ γίνεται αναφορά και στην έννοια της επισκευής η οποία τοποθετείται ανάμεσα σε πραγματικό και συμβολικό[9].

Είναι σημαντικό να σημειώσουμε ότι εκείνη την περίοδο και για αρκετό καιρό οι αναλυτές του Φροϋδικού Πεδίου δεν αναφέρονταν στον Joyce ως ψυχωτικό[10]. Είναι αλήθεια ότι αν διαβάσει κανείς Το Σίνθωμα, δεν θα βρει πουθενά τον Lacan να λέει ότι ο Joyce ήταν ψυχωτικός. Μιλά για έργο που μοιάζει με την μανία, για επιβεβλημένα λόγια, για werverfungdefait, για πατρική έλλειψη ακόμα και για πατρική παραίτηση αλλά ποτέ για ψύχωση.  Υπάρχει μια ερώτηση όμως που, όπως λέει ο Lacan, αξίζει τον κόπο να τεθεί: «Από ποιο σημείο και έπειτα είναι κανείς τρελός;» Και  μια ακόμα: «Ο Joyce ήταν τρελός;»[11] Έχουμε την ερώτηση αλλά όχι την απάντηση πρώτον. Και δεύτερον, χρησιμοποιεί τη λέξη τρελός και όχι ψυχωτικός. Όμως το σημαντικό είναι να σημειώσουμε τον τρόπο με τον οποίο θέτει το ερώτημα ο Lacan: από ποιο σημείο και έπειτα. Σίγουρα ένας τουλάχιστον ιδιαίτερος τρόπος για έναν δομιστή.

Ένα σημαντικό άρθρο κατά τη γνώμη μου είναι εκείνο της Anne Lysy με τίτλο «Αυτό που ονομάζουμε οι μη εκλυμένες ψυχώσεις», το οποίο δημοσιεύεται μόλις 2 χρόνια πριν την εισαγωγή του όρου κανονικόμορφη ψύχωση. Η Lysy δίνει δυο εκδοχές του όρου μη εκλυμένη ψύχωση. Πρώτον, πρόκειται για την ψύχωση πριν την κλινική της εμφάνιση. Δεύτερον, αυτός ο όρος χρησιμοποιείται πιο συχνά για να περιγράψει την κατάσταση του υποκειμένου που δεν έχει εκλύσει ψύχωση, όπου δεν παρατηρούμε αδιαμφισβήτητα  ψυχωτικά φαινόμενα και όπου τίποτα δεν επιτρέπει την διάγνωση της νεύρωσης. Πρόκειται για χαμηλόφωνες ψυχώσεις.

Η Lysy δίνει μια πολύ ενδιαφέρουσα προοπτική για τον όρο αναπλήρωση. Θεωρεί ότι πρόκειται για κάτι που επανορθώνει ένα λάθος στο βορρόμειο κόμβο. «Πρόκειται για κάτι που έρχεται , όχι να επιδιορθώσει εκ των υστέρων ένα ελάττωμα που έγινε εμφανές με την έκλυση, αλλά για μια λειτουργία που έχει ως αποτέλεσμα να συγκαλύπτει το ελάττωμα με τέτοιο τρόπο ώστε η έκλυση να μην λάβει χώρα[12].» Έτσι αναφέρεται στον Joyce ως μη εκλυμένη ψύχωση και κάνει λόγο ακόμα και για ψύχωση μη δυνάμενη να εκλυθεί.

Για την Lysy θα πρέπει να μιλάμε για αναπλήρωση μόνο όταν αποτρέπεται η έκλυση. Όμως πάλι τίθεται ένα μεγάλο ερώτημα, ερώτημα που μέχρι στιγμής μοιάζει ανυπέρβλητο. Πως θα ξεχωρίσουμε μια αναπλήρωση που έχει λειτουργία αυτό-πρόληψης της ασθένειας από μια κατασκευή που ναι μεν επιδιορθώνει την τρύπα αλλά δεν καταφέρνει να αποφύγει την έκλυση; Δυστυχώς ούτε η Lysy δίνει κάποια απάντηση.

To 1999, λίγο μετά την εισαγωγή του όρου κανονικόμορφη ψύχωση, ο Miller σε μια ομιλία που αφορά την ψυχωτική επινόηση βάζει ακόμα ένα λιθαράκι για την γενίκευση της ψύχωσης: «Είμαστε όλοι σχιζοφρενείς, γιατί το σώμα και τα όργανα του σώματος μας δημιουργούν πρόβλημα, μόνο που, εμείς, υιοθετούμε λύσεις τυπικές, λύσεις φτωχές[13]. »

Η θέση που εξέφραζε ο Widlocher το 1984, ότι η ψυχανάλυση ασχολείται όλο και λιγότερο με νευρωτικούς, έμοιαζε παράλογη και καθόλου προφανής στον Eric Laurent το 1989[14].

Αυτό όμως που τότε φάνταζε υπερβολικό τείνει τώρα να γίνει η κλινική μας. Ο Jean-Pierre Deffieux τιτλοφορεί ένα σχετικά πρόσφατο άρθρο του: «Υπάρχουν ακόμα νευρωτικοί;». Πρόκειται για ένα τίτλο, όπως λέει και ο ίδιος προκλητικό, αλλά θεωρεί ότι το ερώτημα δεν είναι χωρίς βάσεις.

Ο Deffieux υποστηρίζει ότι στην τελευταία διδασκαλία του, ο Lacan έκανε την νεύρωση απλά ένα τρόπο δεσίματος του συμβολικού, του φαντασιακού και του πραγματικού, ανάμεσα σε πολλούς άλλους και ότι δεν μιλούσε πια για νεύρωση αλλά για οιδιπόδειο σύμπτωμα. Η θέση του λοιπόν είναι ότι οτιδήποτε δένει το  κόμβο του υποκειμένου είναι Όνομα-του-Πατρός. Με αυτό τον τρόπο αμφισβητεί τον δυισμό νεύρωσης – ψύχωσης και μιλά για γενικευμένη διάκλειση[15].

Ως εκ τούτου αναρωτιέται: «πώς να τοποθετήσουμε στην κλινική νοσογραφία υποκείμενα που, για παράδειγμα, έχουν ένα σύμπτωμα (δέσιμο RSI) μη οιδιπόδειο χωρίς να παρουσιάζουν κανένα σημάδι λυσίματος του κόμβου ή αποσύνδεσης; Δεν είναι νευρωτικοί, αλλά ούτε και ψυχωτικοί έτσι όπως έχουμε συνηθίσει να το εννοούμε. Υπάρχει ίσως εκεί κάτι να επινοήσουμε, να ονομάσουμε διαφορετικά[16].» Αν λοιπόν στην κανονικόμορφη ψύχωση υπάρχει αποσύνδεση, όπως λέει και ο ίδιος, πού θα τοποθετήσουμε τα υποκείμενα που περιγράφει;

Θεωρεί ότι υπάρχει ένας σύγχρονος τρόπος δεσίματος μη οιδιπόδειος που αφορά κυρίως νεαρά υποκείμενα και εφήβους: «Λίγες εκδηλώσεις του ασυνειδήτου, μικρό ενδιαφέρον για την ψυχική λειτουργία, μικρή δέσμευση γενικά και ιδιαίτερα στην αγάπη και την σχέση του ζευγαριού, λίγες ενοχές, μια επιθυμία όχι τόσο αποφασισμένη αλλά αντίθετα ένας έντονος ναρκισσισμός και μια άσκηση της ενορμητικής απόλαυσης, απόλαυση του Ενός, αποχαλινωμένη, πολλαπλή και εκτός ευνουχισμού[17] .» Τι δομεί αυτά τα υποκείμενα; Ο Deffieux εκτιμά ότι δεν είναι η νεύρωση.

Μέσα σε τριάντα χρόνια το «υπάρχουν περισσότεροι τρελοί απ’ όσοι νομίζουμε», έχει γίνει «υπάρχουν ακόμα νευρωτικοί;» Η απόσταση νομίζω είναι τεράστια και πρέπει να μετρήσουμε τις επιπτώσεις. Η δυσφορία στον πολιτισμό αλλάζει, το ίδιο και τα συμπτώματα. Άρα θα πρέπει να μιλάμε για έκλειψη της νεύρωσης και γενίκευση της ψύχωσης ή απλά για τροποποίηση των δομών;

[1] Jacques- Alain Miller, «Supplément topologique à la question préliminaire », Actes de l’EFP, p. 131, 1979

[2] Marie-Hélène Brousse, «Question de suppléance», Ornicar ? 47, 1988

[3] Alexandre Stevens, «Aux limites de la psychose», Ornicar ? 47, op.cit., p.75-76

[4] Alexandre Stevens, «Délire et suppléance», Quarto, No42, p. 18,1990, version cd rom

[5] Eric Laurent, «Aux limites de la psychose: discussion de trios cas», Les feuillets psychanalytiques du courtil, No1, 1989

[6] Carlos De Lajonquière, Gabriel Lombardi, Roberto Mazzuca, Daniel Silliti, «Quelques questions sur la prépsychose», Clinique différentielle des psychoses, Navarin, 1988

[7] ibid

[8] Manuel Kizer, Eduardo Leon Vivas, Luigi Luongo, Ronald Portilllo, Julieta Ravard, Gerardo Réquiz, «L’Autre dans la psychose», Clinique différentielle des psychoses, op.cit.

[9] F.H. Freda, D. Yemal, «Forclusion, monnayage et suppléance du Nom-du-Père», Clinique différentielle des psychoses, op.cit.

[10] Carlos De Lajonquière, Gabriel Lombardi, Roberto Mazzuca, Daniel Silliti, «Quelques questions sur la prépsychose», Clinique différentielle des psychoses, op.cit. και Francis Hugo Freda, «La toxicomanie. Un paradigme de symptôme moderne », Rivages, No1, 1998

[11] Jacques Lacan, 1975-1976, Le Séminaire livre XXIII, Le Sinthome, p. 77, Paris, Seuil, 2005

[12] Anne Lysy-Stevens, «Ce qu’on appelle des psychoses “non déclenchés”», Les feuillets du courtil, No 12, p. 108, 1996

[13] Jacques- Alain Miller, «L’invention psychotique», Quarto, No80/81, p. 5, 2004, version cd rom

[14] Eric Laurent, «Aux limites de la psychose: discussion de trios cas», op.cit.

[15] Αυτή η άποψη εξάλλου συνάδει με αυτή του Miller. Από τη στιγμή που θεωρεί το Όνομα του Πατρός ένα προσποιητό ανίκανο να δαμάσει το πραγματικό, φτάνει να μιλήσει για μια προοπτική όπου νεύρωση και ψύχωση δεν είναι παρά διαφορετικοί τρόποι να εγκαθιδρυθούν προσποιητά και να δαμαστεί το πραγματικό,  Jacques- AlainMiller, L’expériencedureeldanslacureanalytique, cours 1998-1999, séancedu25/11/98

[16] Jean-Pierre Deffieux. «Y a-t-il encore des névroses?», Lettre mensuelle, No 263, p. 19, 2007

[17] Ibid.

Πηγή: http://www.avdelidi.gr/index.php/arthra-psychanalysis-dimosieyseis-gia-lacan-miler/14-prokatarktika-erotimata-orismo-kanonikomorfis-psychosis

Ντόσια Αβδελίδη

Προκαταρκτικά ερωτήματα για τον ορισμό της κανονικόμορφης ψύχωσης

Ορισμός και όρια

Το 1998 ο Ζακ Αλέν-Μιλέρ εισάγει την κανονικόμορφη ψύχωση ως «η αντισταθμισμένη ψύχωση, η αναπληρωμένη ψύχωση, η μη εκδηλωμένη ψύχωση, η ψύχωση υπό φαρμακευτική αγωγή, η ψύχωση σε θεραπεία, η ψύχωση σε ανάλυση, η σινθωματική ψύχωση»[1].

Ο όρος κανονικόμορφη ψύχωση εισήχθη για να περιγράψει ψυχωτικά υποκείμενα τα οποία δεν παρουσιάζουν «εντυπωσιακά» και ηχηρά συμπτώματα, δεν έχουν σημαντικά στοιχειώδη φαινόμενα, δεν συναντάμε αρθρωμένο παραλήρημα, ούτε ψευδαισθήσεις[2] . Ακολουθώντας αυτή τη λογική, για να καταφέρουμε να ορίσουμε την κανονικόμορφη ψύχωση θα πρέπει κατ’ αρχάς να αποφασίσουμε ποια είναι σημαντικά στοιχειώδη φαινόμενα και ποια όχι, και τι εννοούμε όταν λέμε αρθρωμένο παραλήρημα. Υπάρχει αρκετός χώρος για υποκειμενικές ερμηνείες.

Για τον Λουίς Σολάνο (LuisSolano), η κανονικόμορφη ψύχωση είναι μια χαμηλόφωνη ψύχωση, χωρίς παραλήρημα, με στοιχειώδη φαινόμενα σιωπηλά που μπορούμε να εντοπίσουμε από το στυλ του λόγου του υποκειμένου. Η λύση του υποκειμένου δεν είναι το παραλήρημα αλλά κάτι της τάξης του συμπτώματος  που ίσως του επιτρέπει η κακή συνάντηση να μην έχει καταστροφικές επιπτώσεις[3]. Για τον Ερίκ Λωράν (EricLaurent) «πρόκειται περισσότερο για παραξενιές [bizarreries], για ιδιαίτερα στυλ ζωής, για εφευρέσεις»[4] .

Δέκα χρόνια αργότερα σε μια επιστροφή στην κανονικόμορφη ψύχωση ο Μιλέρ μας δίνει κάποιες επιπλέον διευκρινίσεις. «Η κανονικόμορφη ψύχωση δεν έχει έναν άτεγκτο ορισμό»[5] . Δεν είναι σίγουρο, μας λέει,  ότι πρόκειται για  μια κατηγορία αντικειμενική. Ενώ η  νεύρωση είναι μια δομή πολύ συγκεκριμένη, δεν ισχύει το ίδιο για την κανονικόμορφη ψύχωση. Αν λοιπόν δεν αναγνωρίζουμε αυτή την πολύ συγκεκριμένη δομή σε ένα υποκείμενο, μας προκαλεί να στοιχηματίσουμε ότι πρόκειται για συγκαλυμμένη ψύχωση.

Ίσως, συνεχίζει, η κανονικόμορφη ψύχωση να είναι μια ψύχωση που δεν είναι έκδηλη όσο δεν έχει ακόμη εκλυθεί. Αυτό σημαίνει ότι μη εκδηλωμένη ψύχωση και κανονικόμορφη ψύχωση είναι ένα και το αυτό ή ότι μια κανονικόμορφη ψύχωση μπορεί να φτάσει ως την έκλυση; Ας είμαστε επιφυλακτικοί, αφού λίγο παρακάτω στο ίδιο κείμενο διευκρινίζει: «Υπάρχει διαφορά ανάμεσα στις ψυχώσεις που μπορούν να εκδηλωθούν και σε εκείνες που δεν μπορούν»[6] . Και αυτό είναι το επιπλέον βήμα που μας καλεί να κατανοήσουμε. Ο Μιλέρ ομολογεί πως για χρόνια εναντιωνόταν στην ιδέα μιας μη εκδηλωμένης ψύχωσης. Όμως, όπως τονίζει: «Τα κλινικά φαινόμενα είναι εδώ. Όταν έχετε μια ψύχωση που εκδηλώνεται, η περίοδος που προηγείται είναι μια περίοδος μη εκδηλωμένης ψύχωσης».[7] Αλλά, συνεχίζει, «το επιπλέον βήμα είναι να κατανοήσουμε ότι κάποιες ψυχώσεις δεν οδηγούν προς μια έκλυση: ψυχώσεις με μια διαταραχή στον πιο στενό σύνδεσμο, που εξελίσσονται χωρίς θόρυβο, αλλά με μια τρύπα, μια παρέκκλιση ή μια αποσύνδεση που διαιωνίζεται» [8] .

Αξίζει να σημειώσουμε ότι ήδη από το 1991 ο Μιλέρ μιλά όχι μόνο για μη εκδηλωμένη ψύχωση, αλλά και για ψύχωση μη δυνάμενη να εκλυθεί [psychosenondéclenchable][9] .

Ένα πρώτο ερώτημα είναι αν στην κανονικόμορφη ψύχωση υπάρχει έκλυση. Ο Ζαν-Κλωντ Μαλεβάλ (Jean-Claude Maleval) σχολιάζοντας την περίπτωση του Πέντρο, περιστατικό εκδηλωμένης ψύχωσης της Μάρτα Σέρα Φρεντιάνι (Marta Serra Frediani), μας εφιστά την προσοχή σε μια ιδιότητα του τέλους της ανάλυσης του ψυχωτικού, την οποία ονομάζει «κατάληξη σε μια διαυγή κανονικόμορφη ψύχωση»[10] . Αυτό μπορεί να σημαίνει ότι όποια ψύχωση δεν είναι εκδηλωμένη είναι κανονικόμορφη; Αυτό νομίζω πως εξαρτάται από το πώς τελικά θα ορίσουμε την κανονικόμορφη ψύχωση. Πάντως ο Μαλεβάλ ισχυρίζεται ότι «η κλινική της κανονικόμορφης ψύχωσης συμμετέχει στην ίδια δομή, και δεν διαφέρει από την κλινική ψύχωση παρά μόνο ως προς τη διακριτικότητα των εκδηλώσεών της και τους πρωτότυπους τρόπους σταθεροποίησής της»[11]. Πώς όμως θα εξηγούσαμε τη διαφορά ανάμεσα στις ψυχώσεις που μπορούν να εκδηλωθούν και σε εκείνες που δεν μπορούν; Τι είναι αυτό που θα μας επιτρέψει να μιλήσουμε για κανονικόμορφη ψύχωση;

Κατά τη γνώμη μου τα πράγματα εδώ είναι λίγο μπερδεμένα. Ο Μιλέρ από τη μια μας δίνει τα εργαλεία της τριπλής εξωτερικότητας [externalité] (κοινωνικής, σωματικής και υποκειμενικής) για τη διάγνωση της κανονικόμορφης ψύχωσης και της διαταραχής στον πιο στενό σύνδεσμο του αισθήματος ζωής του υποκειμένου, δηλαδή μας καλεί να εντοπίσουμε στην κανονικόμορφη ψύχωση μια τριπλή δυσλειτουργία στη σχέση του υποκειμένου με τον κοινωνικό δεσμό, το σώμα και τον εαυτό του[12] , από την άλλη όμως ισχυρίζεται ότι ο άνθρωπος με τους λύκους ήταν μια κανονικόμορφη ψύχωση αφού είχε πάρα πολλά νευρωτικά στοιχεία[13]. Είναι κοινός τόπος ότι ο άνθρωπος με τους λύκους είχε στοιχεία ψευδαισθητικά και παραληρηματικά, σημαντικά και αρθρωμένα. Και δεν αναφέρομαι μόνο στην ψευδαίσθηση του κομμένου δάχτυλου που αναφέρει ο Φρόυντ[14] αλλά και στα στοιχεία που δίνει η Ρουθ Μακ Μπρούνσβικ (RuthMackBrunswick), δεύτερη αναλύτριά του: Παραπονιόταν ότι είχε πέσει θύμα μιας βλάβης στη μύτη του η οποία προκλήθηκε εσκεμμένα[15]από τον γιατρό Χ. Η βλάβη ήταν μια ουλή, μια τρύπα ή ένα βαθούλωμα, ανάλογα τη στιγμή[16]. Δεν ασχολιόταν με τίποτε άλλο παρά με την κατάσταση της μύτης του[17], δεν μπορούσε να αποχωριστεί τον καθρέφτη του[18] , αισθανόταν ότι όλος ο κόσμος κοιτάει τη μύτη του[19], ώσπου κατέρρευσε[20].  Κύριος διώκτης του ήταν ο Χ.[21] τον οποίο αντιπαθούσε και θεωρούσε τον μεγαλύτερο εχθρό του[22]. Σκεφτόταν να τον μηνύσει, να τον καταγγείλει δημόσια, να του ζητήσει να τον αποζημιώσει για τον ακρωτηριασμό του[23]. Η μόνη όμως ισάξια αποζημίωση θεωρούσε ότι ήταν ο θάνατος[24]. Γενικότερα πίστευε ότι όλοι οι γιατροί ήταν εχθρικοί απέναντί του. Από την παιδική του ηλικία τον κακομεταχειρίζονταν και εκμεταλλεύονταν την αδυναμία του. Ακόμα και ο Φρόυντ του είχε φερθεί άσχημα. Σύγκρινε τα  πάθη του με εκείνα του Χριστού. (Ο Φρόυντ μιλά για την ταύτισή του με τον Χριστό ήδη από την παιδική του ηλικία[25] καθώς και για κάποια άλλα στοιχεία που αργότερα αποτέλεσαν στοιχεία του παραληρήματός του, όπως π.χ. ότι η μητέρα τον προτιμούσε νεκρό για να σφετεριστεί την κληρονομιά του[26].)

Η Ρουθ Μακ Μπρούνσβικ αναφέρει επίσης: «Την ώρα της ανάλυσης μιλούσε όπως ένας τρελός, αφηνόταν χωρίς φρένο στις φαντασιώσεις του, έχοντας χάσει κάθε επαφή με την πραγματικότητα. Απειλούσε να σκοτώσει τον  Φρόυντ και εμένα, τώρα που ο Χ. είχε πεθάνει, και οι απειλές του έμοιαζαν λιγότερο μάταιες από αυτές που είχαμε συνηθίσει να ακούμε σε άλλες περιπτώσεις. Η απελπισία του ήταν τόσο απόλυτη που τον αισθανόμασταν ικανό για το οτιδήποτε»[27]. Γιατί λοιπόν κανονικόμορφος; Αν  ο παρανοϊκός είναι εκείνος που εντοπίζει την απόλαυση στον τόπο του Άλλου[28], τότε ο άνθρωπος με τους λύκους ήταν μάλλον παρανοϊκός και όχι κανονικόμορφος.

Σε αυτό το σημείο αξίζει να σημειώσουμε ότι ο Λακάν στο 3ο Σεμιναρο αναφέρθηκε δυο φορές στον άνθρωπο με τους λύκους, χρησιμοποιώντας χαρακτηρισμούς όπως «τάσεις και ιδιότητες ψυχωτικές» και «σύντομη παράνοια»[29] στην πρώτη παράδοση του σεμιναρίου, ενώ λίγο αργότερα μίλησε για «περιστασιακή ψευδαίσθηση» και «παρανοϊκές δυνητικότητες»[30].

Στο 11ο Σεμινάριο υποστηρίζει ουσιαστικά ότι ο άνθρωπος με τους λύκους είναι ψυχωτικός αφού λέει ότι η επιθυμία του Φρόυντ καθόρισε το «ατύχημα» της ψύχωσής του[31] , γεγονός που επιβεβαιώνει και στο 24ο σεμινάριο όπου μιλά για διάκλειση του Ονόματος του Πατρός[32].

Ακολουθώντας τη λογική του Μιλέρ θα μπορούσαμε να υποστηρίξουμε ότι και η ψύχωση του Τζόυς ήταν κανονικόμορφη. Αυτό σίγουρα συνάδει με τον αρχικό ορισμό του για την κανονικόμορφη ψύχωση αφού η ψύχωση του Τζόυς ήταν μια σινθωματική ψύχωση. Ορισμένα στοιχεία που δίνει ο ίδιος ο Λακάν στο σεμινάριο Tο σίνθωμα και κάποια άλλα από τη βιογραφία του Τζόυς μας επιτρέπουν να υποθέσουμε ότι η ψύχωση του Τζόυς δεν ήταν κανονικόμορφη αφού και εδώ τα στοιχεία δεν είναι τόσο διακριτικά.

Κατ’ αρχάς, ξεκινώντας το σεμινάριό του για το σίνθωμα, ο Λακάν  μας λέει ότι το τελευταίο έργο του Τζόυς, το FinnegansWake, μοιάζει με τη μανία. Στο 10ο Σεμινάριο είχε αναδείξει ως αίτιο της μανίας τη μη λειτουργία του α : «Το υποκείμενο δεν ερματίζεται από κανένα α, πράγμα που το παραδίδει, καμιά φορά χωρίς καμία δυνατότητα ελευθερίας, στην καθαρή μετωνυμία, ατέλειωτη και παιχνιδιστική [ludique], της σημαίνουσας αλυσίδας» [33] .

Και αυτό ακριβώς είναι το Finnegans Wake, ένα έργο όπου ο Τζόυς στέλνει τη γλώσσα για ύπνο[34] , δεν υπάρχει κανένα νόημα[35], δεν υπάρχει αρχή και τέλος, δεν υπάρχει παρελθόν και παρόν, δεν υπάρχουν ημερομηνίες, και ο χρόνος, μαζί με τη γλώσσα που είναι μια έκφραση του χρόνου, «είναι μια σειρά από γενικές συμπτώσεις για όλη την ανθρωπότητα»[36]. Η συγγραφή τουFinnegansWake απαίτησε πολλά χρόνια «workinprogress» και τεράστια σπατάλη ενέργειας. Τα πάντα διαγράφονταν για τον Τζόυς μπροστά στο FinnegansWake. Το βιβλίο αυτό ήταν μια πραγματικότητα για κείνον, αναφέρει ο βιογράφος του, μεγαλύτερη κι από την ίδια την πραγματικότητα. Οτιδήποτε έξω απ’ αυτό, όσο απλό και αν ήταν, όπως π.χ. να ξυριστεί το πρωί, ήταν για τον Τζόυς μια ανυπέρβλητη δυσκολία[37] .

Εκτός όμως από το έργο, και ο ίδιος ο Τζόυς δεν ήταν λιγότερο ιδιαίτερος. Είχε εξαιρετικά μεγάλη ιδέα για τον εαυτό του, είχε ανάγκη να έλκει την κοινή γνώμη και να ασχολούνται όλοι μαζί του, φίλοι και εχθροί, ήταν πολύ σημαντικό για κείνον να ξέρει ότι τον διαβάζουν[38] , ενώ πίστευε ότι τα βιβλία του δεν έπρεπε να θεωρούνται απλά βιβλία, αλλά προφητείες[39].

Ήταν ιδιαίτερα προσκολλημένος στην κόρη του Λουτσία[40], τη σχιζοφρένεια της οποίας δεν αποδέχτηκε ποτέ. Για να την υπερασπιστεί, υπογραμμίζει ο Λακάν, της αποδίδει κάτι που είναι σε προέκταση του δικού του συμπτώματος. Το γεγονός ότι ισχυρίζεται πως είναι τηλεπαθητική, είναι απόδειξη για τον Λακάν της πατρικής έλλειψης[41] .

Θεωρώ ότι τα σημαντικά στοιχεία στην περίπτωση του Τζόυς είναι δυο. Πρώτον, το γεγονός ότι κάτι από τη μεριά του λόγου [parole] του ήταν επιβεβλημένο[42] και, δεύτερον, ότι σε τουλάχιστον δυο συγκυρίες της ζωής του –όταν πέθανε ο πατέρας του και όταν επιδεινώθηκε η κατάσταση της κόρης του[43]– είχε ακουστικές ψευδαισθήσεις. Του φαινόταν ότι η φωνή του πατέρα του είχε διεισδύσει στο σώμα του ή το φάρυγγά του, ιδιαίτερα όταν αναστέναζε[44]. Έλεγε στον Ευγένιο Ζολάς (Eugène Jolas): «Ακούω τον πατέρα μου που μου μιλάει. Αναρωτιέμαι πού είναι»[45] .

Οι γνώμες των αναλυτών διίστανται όσον αφορά τον Τζόυς. Ο Μαλεβάλ αναφέρεται στην περίπτωσή του κάνοντας λόγο για μη εκδηλωμένη ψύχωση[46] και κανονικόμορφη ψύχωση[47],oΠιερ-Ζιλ Γκεγκέν (Pierre-Gilles Guéguen) για «κανονικόμορφη ψύχωση αξιοσημείωτα αντισταθμισμένη»[48], ενώ ο Ζαν-Πιερ Κλοτζ (Jean-Pierre Klotz) θεωρεί και αυτός ότι πρόκειται για κανονικόμορφη ψύχωση, διαφωνώντας σε αυτό το σημείο με τη Μαρί-Ελέν Μπρους (Marie-HélèneBrousse)[49].

Φαίνεται πως η παρουσία σημαντικών στοιχειωδών φαινομένων, ακόμα και τόσο έντονων όπως το παραλήρημα και οι ψευδαισθήσεις, δεν εμποδίζουν σε αρκετές περιπτώσεις τη διάγνωση κανονικόμορφης ψύχωσης.

OΠιερ Σκριαμπίν (PierreSkriabine), σε μια προσπάθεια να αναλύσει την κανονικόμορφη ψύχωση με βορρόμειους όρους, μιλά για τρεις κύκλους ασύνδετους, αλλά ο ένας πάνω στον άλλο[50] . Μια τέτοια προοπτική με κάνει να σκεφτώ περισσότερο τη σχιζοφρένεια απ’ οτιδήποτε άλλο, αφού, όπως τονίζει και ο ίδιος, δεν θέλει και πολύ για να  καταρρεύσει το υποκείμενο.

Για τον Αλεξάντρ Στήβενς (Alexandre Stevens), η κανονικόμορφη ψύχωση είναι μια έννοια θολή και μη οριοθετημένη. Προτείνει πέντε ενδεικτικά στοιχεία για την οριοθέτησή της: τη ρύθμιση σε μια φαντασιακή ταύτιση, το αίσθημα κενού στην εσωτερική ζωή του υποκειμένου, κάποια σωματικά φαινόμενα, διάφορες μορφές περιπλάνησης και κάτι αλλόκοτο [étrangeté] στα σημεία συμβολικής διαρραφής του υποκειμένου[51] .

O Μαλεβάλ προτείνει ανάλογα στοιχεία –απορρύθμιση της απόλαυσης, απουσία θεμελιώδους φαντασίωσης, απουσία προσωπικής κατεύθυνσης, αδυνατότητα επιλογής, απουσία στόχων, απουσία κύριου σημαίνοντος και εναδικού χαρακτηριστικού, λειτουργία ως εάν, αποσύνδεση της σκέψης και της συναισθηματικής ζωής, διακριτικές ενδείξεις ώθησης προς τη γυναίκα (π.χ. φόβος ομοφυλοφιλίας), διακριτικές αναδύσεις νεολογισμών, κακή χρήση σημαινόντων, απολίθωση του υποκειμένου κάτω από ένα σημαίνον, αδυνατότητα προφύλαξης από την πονηριά του Άλλου, απουσία συμβολικής στόφας– τα οποία κατατάσσει ουσιαστικά σε τρεις μεγάλες ομάδες: υπερίσχυση φαντασιακών ταυτίσεων, ελλείψεις στη διαρραφή και δείκτες μη εξαγωγής του αντικειμένου α[52] . Δηλαδή για τον Μαλεβάλ τα διακριτικά σημάδια της διάκλεισης εντοπίζονται τόσο σε διαταραχές του φαντασιακού και του πραγματικού (απόλαυση) όσο και του συμβολικού[53].

Ο Ερίκ Λωράν μας καλεί να επικεντρωθούμε στη σχέση S1-a  στην κλινική της κανονικόμορφης ψύχωσης και όχι σε αυτή του S1-S2[54] . Είναι γεγονός ότι πολλές φορές συναντάμε υποκείμενα που βρίσκονται στη θέση του S1 χωρίς S2.  Αυτό αντιστοιχεί στο Sο, που δεν πρέπει να το συγχέουμε με το διαγεγραμμένο υποκείμενο[55] .

Η Μαρί-Ελέν Μπρους πιστεύει αφενός ότι η κανονικόμορφη ψύχωση είναι μία ψύχωση που έχει εκλυθεί[56] και ότι το κανονικόμορφο αναφέρεται στον κοινό χαρακτήρα  των συμπτωμάτων[57], αφετέρου ότι υπάρχουν δυο πιθανές κατευθύνσεις για την οριοθέτησή της, μια περιορισμένη και μια πιο ευρεία[58]. Θεωρεί ότι η έκλυση στην κανονικόμορφη ψύχωση δεν αφορά τη συνάντηση μιας τρύπας στο πραγματικό αλλά μιας υπέρθεσης ή μιας συνέχειας του συμβολικού, του φαντασιακού και του πραγματικού, αντί για το δέσιμό τους: «το προσποιητό συγχέεται με την εικόνα, αλλά λειτουργεί ως ένα απόλυτο πραγματικό μη μεταφοριοποιημένο»[59].

Ο Μιλέρ τείνει να μιλά για κανονικόμορφη ψύχωση όταν τα πράγματα δεν είναι έκδηλα[60] . Το ερώτημα όμως είναι ποιο είναι το όριο του έκδηλου. Θα μπορούσαμε να υποθέσουμε ότι άπαξ και υπάρχουν στοιχειώδη φαινόμενα δεν πρόκειται για κανονικόμορφη ψύχωση. Ο Φρανσουά Σοβανιά (Francois Sauvagnat) πάντως ισχυρίζεται το αντίθετο αφού υποστηρίζει ότι, αν δώσουμε τη δυνατότητα σε ένα υποκείμενο με κανονικόμορφη ψύχωση να μιλήσει για αυτά που πραγματικά έχει στο μυαλό του, θα εκφράσει ψυχωτικά στοιχειώδη φαινόμενα[61] .

Για τον  Μαλεβάλ η παρουσία στοιχειωδών φαινομένων δεν προϋποθέτει απαραίτητα και έκλυση της ψύχωσης[62]. Ίσως εξαρτάται βέβαια και πόσο στενό ή διευρυμένο ορισμό θα δώσουμε στο στοιχειώδες φαινόμενο. Μέχρι τα τέλη της δεκαετίας του ’90 το στοιχειώδες φαινόμενο αναφερόταν κυρίως σε φαινόμενα που είχαν να κάνουν με την απομόνωση ενός σημαίνοντος σε σχέση με τη σημαίνουσα αλυσίδα. Κατόπιν πήρε διαφορετική και πιο διευρυμένη χροιά αφού περιέγραφε και φαινόμενα, αρκετές φορές πολύ πιο «διακριτικά»,  που είχαν να κάνουν με λάθη στο δέσιμο του πραγματικού, του συμβολικού και του φαντασιακού[63].

Θα μπορούσαμε πάντως να συμφωνήσουμε ότι η κανονικόμορφη ψύχωση δεν απαντά στη λογική της σπασμένης αλυσίδας που περιγράφει ο Λακάν στο «Για ένα προκαταρκτικό ερώτημα για κάθε πιθανή θεραπεία της ψύχωσης». Μιλάμε περισσότερο για αποσύνδεση [débranchement], δηλαδή για μια έννοια που περιγράφει διαταραχές που έχουν να κάνουν πρώτα με την απόλαυση πριν ακόμα εκδηλωθούν διαταραχές στο σημαίνον[64] . «Είναι μια ψύχωση που δεν συνάδει με την ανάδυση του πραγματικού του αντικειμένου χωρίς όνομα»[65]. Μιλάμε περισσότερο για «διαδοχικές αποσυνδέσεις από την οικογένεια και από οτιδήποτε σχετίζεται με αυτήν, τις κοινωνικές σχέσεις, τον κόσμο»[66].

Ένα σημαντικό πρόβλημα ωστόσο είναι πώς να ξεχωρίσουμε μια ψύχωση που δεν έχει εκδηλωθεί ακόμη (π.χ. την ψύχωση του προέδρου Σρέμπερ πριν τα 50 του χρόνια) από μια κανονικόμορφη ψύχωση. Δηλαδή να εντοπίσουμε ποια διαφορά υφίσταται ανάμεσα σε «προψύχωση» και κανονικόμορφη ψύχωση. Ας μην ξεχνάμε κατ’ αρχάς τη διάσημη φράση του Λακάν: «Τίποτα δεν μοιάζει τόσο με μια νευρωτική συμπτωματολογία όσο μια προψυχωτική συμπτωματολογία»[67] .

Για τον Μαλεβάλ δεν πρέπει να συγχέουμε κανονικόμορφη ψύχωση και προψύχωση. «Ο όρος προψύχωση υπονοεί ότι θα υπήρχε στο εσωτερικό της ψυχωτικής δομής ένας δυναμισμός που θα έτεινε προς την εκδηλωμένη ψύχωση»[68] . Η κλινική ψύχωση όμως δεν είναι παρά μια πιθανότητα που ενδέχεται να εκδηλωθεί μόνο σε συγκεκριμένες συγκυρίες.

Θεωρητικές επιπτώσεις

Όσον αφορά τις  θεωρητικές επιπτώσεις της κανονικόμορφης ψύχωσης ο Μιλέρ δίνει δύο κατευθύνσεις. Από τη μία, ένα ξεκαθάρισμα της έννοια της νεύρωσης, μια εκλέπτυνση, τρόπον τινά, των κριτηρίων της, από την άλλη, μια γενικοποίηση της έννοιας της ψύχωσης[69]. «Αυτή η γενικοποίηση της ψύχωσης σημαίνει ότι δεν υπάρχει αληθινό Όνομα του Πατρός. Το Όνομα του Πατρός είναι ένα κατηγόρημα. Είναι πάντα ένα κατηγόρημα. Είναι πάντα ένα συγκεκριμένο στοιχείο ανάμεσα σε άλλα που, για ένα συγκεκριμένο υποκείμενο, λειτουργεί ως ένα Όνομα  του Πατρός. Αν, λοιπόν, το πείτε αυτό, διαγράφετε τη διαφορά της νεύρωσης από την ψύχωση. Είναι μια προοπτική σύμφωνη με το “Όλος ο κόσμος είναι τρελός”, με το “Όλος ο κόσμος παραληρεί με τον τρόπο του”»[70]. Δεν είναι η πρώτη φορά που ο Μιλέρ δίνει μια τέτοια προοπτική. Στη συζήτηση των περιστατικών των κλινικών παραρτημάτων που παρουσιάστηκαν το 2008 μας καλεί, για κάποια από τα περιστατικά τα οποία εξετάζονταν, να μην βασανιζόμαστε με το ερώτημα της  διάγνωσης νεύρωση-ψύχωση. Θεωρεί ότι αυτή η κατανομή έχει νόημα μόνο στην προοπτική του Ονόματος του Πατρός και της φαλλικής σημασίας. Υπάρχουν περιστατικά όπου αυτή η κατανομή δεν είναι το κλειδί της υπόθεσης. Τέτοια περιστατικά δίνουν υπόσταση σε μια άλλη κλινική τα εργαλεία της οποίας δεν κατέχουμε ακόμη[71].

Έτσι μιλάμε πλέον για πατρική μεταφορά που υπάρχει αλλά δεν λειτουργεί[72] , αναρωτιόμαστε αν υπάρχουν διαβαθμίσεις στην αποτυχία της πατρικής μεταφοράς[73] και προτάσσουμε μια φαλλική διάκλειση (Φο) όχι μόνο χωρίς έκλυση της ψύχωσης[74] αλλά και χωρίς διάκλειση του Ονόματος  του Πατρός[75]. Σε αυτή τη λογική εγγράφει ο Ερίκ Λωράν τη χρήση ναρκωτικών ουσιών θεωρώντας ότι υπάρχει ρήξη με τη φαλλική απόλαυση, χωρίς να υπάρχει διάκλειση του Ονόματος του  Πατρός[76]. Υπόθεση πολύ δελεαστική για να την υποστηρίξει κανείς όσον αφορά την κανονικόμορφη ψύχωση[77].

Όλα αυτά είχαν ως αποτέλεσμα να συνδεθεί η έννοια της κανονικόμορφης ψύχωσης με εκείνη της γενικευμένης διάκλεισης, έννοια που εισήγαγε ο Μιλέρ στο μαθήμά  του Αυτό που είναι εμβληματικό, στηριζόμενος στο ότι η διάκλειση είναι μια απόρριψη μέσα στο πραγματικό και όχι μόνο ένα «δεν υπάρχει το Όνομα του  Πατρός». Για κάθε υποκείμενο, και όχι μόνο για το ψυχωτικό, υπάρχει ένα άφατο, ένα χωρίς-όνομα το οποίο εξημερώνεται από το σύμπτωμα. Δηλαδή  η λειτουργία του Πατέρα είναι η λειτουργία του συμπτώματος[78].

Αξίζει να σημειωθεί ότι δύο χρόνια νωρίτερα ο Μαλεβάλ στην ίδια ακριβώς λογική είχε διακρίνει τη δομική διάκλειση από την παθολογική στηριζόμενος σε δύο σχόλια του Λακάν στο σεμινάριο της χρονιάς 1958-59 Η επιθυμία και η ερμηνεία της[79] . Το ένα σχόλιο αφορά μια μερική διάκλειση του συμπλέγματος ευνουχισμού που αναφέρει στο σεμινάριο της 4ης Φεβρουαρίου 1959, όπου μιλά για το όνειρο του ασθενή της Έλα Σαρπ (Ella Sharpe) και για την έννοια της αφάνισης του Τζόουνς. Το δεύτερο σχόλιο αφορά τη διάκλειση του υποκειμένου στο σεμινάριο της 24ης Ιουνίου 1959, όπου μιλά κυρίως για τη διαστροφή[80] .

Είναι όμως αυτές οι θεωρητικές επιπτώσεις της κανονικόμορφης ψύχωσης; Ας ξεκινήσουμε από την εκλέπτυνση της νεύρωσης. Ο Μιλέρ το 2007 στη συζήτηση στο Ville-Evrard απαντώντας σε μια ερώτηση της Σαρά Αμπιτμπόλ (SarahAbitbol) υποστηρίζει: «Ούτε η  νεύρωση, ξέρετε, δεν είναι πάντα η νεύρωση …Υπάρχει η διαφορική διάγνωση, αλλά υπάρχει επίσης και ένα συνεχές : “Όλες οι γυναίκες είναι τρελές”, “Ο κόσμος είναι τρελός”. Ρίξτε μια ματιά στη νεύρωση, τα παραληρήματα για τα οποία είναι ικανή, αυτά από τα οποία είναι φτιαγμένη. Η νεύρωση είναι ένα πάτσγουορκ»[81].

Στο κείμενό του «Μιλανέζικες διαισθήσεις [2]» ο Μιλέρ επιχειρεί να σκιαγραφήσει τις διαφοροποιήσεις της κλινικής μας στην εποχή της παγκοσμιοποίησης. Μιλά λοιπόν για την κλασική κλινική, αυτήν που όλοι γνωρίζουμε και διδαχτήκαμε, που έχει να κάνει με τη θέση του υποκειμένου όσον αφορά το Όνομα του Πατρός και για τη σύγχρονη κλινική που έχει να κάνει με το μη όλο. «Αυτή η κλινική του μη όλου είναι εκείνη όπου ανθίζουν οι παθολογίες που περιγράφουμε ως επικεντρωμένες στη σχέση με τη μητέρα, ή ακόμα επικεντρωμένες στον ναρκισσισμό, αλλά που προέρχονται από το προοιδιπόδειο κατάστιχο όταν κατείχαμε την προηγούμενη ιεραρχία και οι οποίες κατά κάποιο τρόπο έχουν ανεξαρτητοποιηθεί»[82] . Αν λοιπόν, κατά τον Μιλέρ πάντα, με τη συνδυαστική κλινική του Ονόματος του Πατρός είχαμε ξεχωριστές κατηγορίες, με την κλινική των κόμβων έχουμε διαφορετικές διευθετήσεις που είναι σε συνέχεια μεταξύ τους. «Χάσαμε την ασφάλεια της ασυνέχειας και της στεγανότητας, και το αποτέλεσμα είναι ότι το σύμπτωμα γίνεται η βασική μονάδα της κλινικής και όχι πια αυτό που ονομάζαμε η κλινική δομή που ήταν μια κατηγορία»[83].

Ο Ερίκ Λωράν από την πλευρά του σημειώνει ότι ανάμεσα στη νεύρωση και την ψύχωση υπάρχουν μεικτά φαινόμενα, ανακατεμένα, τα οποία είναι δύσκολο να ορίσουμε. Παρ’ όλα αυτά τονίζει ότι η νεύρωση και η ψύχωση πρέπει πάντα να είναι διαφοροποιημένες σαν δύο θεμελιώδεις πόλοι[84] .

Και όσον αφορά τη διαστροφή; Ο Μιλέρ μιλά για μια δυαδική κλινική νεύρωση-ψύχωση και λέει ότι η διαστροφή ως κατηγορία «τείνει να εγκαταλειφθεί»[85] . Εδώ θα μπορούσαμε να διακρίνουμε μια επίπτωση της εισαγωγής της κανονικόμορφης ψύχωσης στην κλινική μας. Πολλά περιστατικά που άλλοτε τα θεωρούσαμε διαστροφές θεωρούνται πλέον κανονικόμορφες ψυχώσεις. Ο Μαλεβάλ ανέφερε στη διάλεξή του στην Αθήνα τον περασμένο Οκτώβριο  τον Μισίμα[86], ο Πιερ-Ζιλ Γκεγκέν μιλά για τον Ζαν Ζενέ[87], ενώ θα είχε μεγάλο ενδιαφέρον να εξετάσουμε τα «μακριά καταδιωκτικά επεισόδια» που είχε ο  Σαντ, το «παραλήρημα ερμηνείας» κατά τη διάρκεια της φυλάκισής του,  που αναφέρει ο Μιλέρ το 1983 στο μάθημά του Από το σύμπτωμα στη φαντασίωση και επιστροφή[88].

Το ζήτημα είναι με ποιο τρόπο να ερμηνεύσουμε αυτή τη μετατόπιση. Θα μπορούσαμε να ισχυριστούμε ότι μέχρι τώρα δεν διαθέταμε τα κατάλληλα θεωρητικά εργαλεία. Ήταν η κλινική αναγκαιότητα που ώθησε στη δημιουργία της κανονικόμορφης ψύχωσης. Το 1998 όταν εισήχθη στην κλινική μας η κανονικόμορφη ψύχωση, εισήχθη ως η «ψύχωση στην εποχή της δημοκρατίας»[89] . Σε αυτό το πνεύμα λέει ο Μιλέρ: «Από τη στιγμή που οι νόρμες μεταβάλλονται, είμαστε προφανώς στην εποχή της κανονικόμορφης ψύχωσης. Αυτό που συνάδει με την εποχή του  Άλλου που δεν υπάρχει, είναι η κανονικόμορφη ψύχωση»[90].

Έχει όμως να κάνει με την εποχή; Ως ένα βαθμό σίγουρα. Για τον  Μαλεβάλ έχει να κάνει με την ικανότητά μας πλέον να διακρίνουμε την κανονικόμορφη ψύχωση και με το ότι παλιότερα ήταν πολύ καλύτερα αντισταθμισμένη εξαιτίας των ισχυρών ιδανικών[91]. Η Μπρους πιστεύει ότι η κανονικόμορφη ψύχωση είναι «η κλινική απάντηση της λακανικής ψυχανάλυσης στις αλλαγές της υποκειμενικότητας της εποχής» η οποία ορίζεται από τα συμπτώματα[92].

Δεν θα πρέπει όμως να ξεχνάμε ότι πριν από την κανονικόμορφη ψύχωση υπήρξαν ανάλογες περιγραφές . Δεν θα αναφέρω εδώ παρά μερικές.

Από το 1934 η Χελένε Ντόυτς (HeleneDeutsch) περιγράφει τις προσωπικότητες «ως εάν». Πρόκειται για προσωπικότητες που δίνουν την εντύπωση ότι είναι απόλυτα φυσιολογικές, με συναισθηματικές και νοητικές αντιδράσεις απόλυτα προσαρμοσμένες, χωρίς  όμως κανένα ίχνος πρωτοτυπίας, χωρίς να επενδύουν συναισθηματικά τα αντικείμενα, χωρίς χαρακτήρα. «Η ηθική τους, τα ιδανικά τους, οι πεποιθήσεις τους δεν είναι παρά η σκιά ενός μοντέλου»[93].

Για την Ντόυτς, όσο αφορά το υποκείμενο με  προσωπικότητα «ως εάν», πιστεύει ότι δεν πρόκειται για απώθηση, αλλά για μια πραγματική απώλεια της επένδυσης του αντικειμένου. «Η σχέση του με τον κόσμο, φυσιολογική φαινομενικά, είναι συγκρίσιμη με τον μιμητισμό του παιδιού και μαρτυρεί μια ταύτιση με το γύρω περιβάλλον, ένα μιμητισμό που καταλήγει σε μια προσαρμογή στην πραγματικότητα φαινομενικά ικανοποιητική παρά την απουσία επένδυσης αντικειμένου»[94].

Πιστεύει ότι αυτές τις προσωπικότητες δεν μπορούμε να τις κατατάξουμε σε καμία νεύρωση, αλλά ούτε μπορούμε να πούμε ότι είναι ψυχωτικές[95] . Παρ’ όλα αυτά θεωρεί ότι η σχιζοφρένεια περνάει από μια φάση «ως εάν» πριν από την παραληρηματική μορφή της[96]. Διαβάζοντας κανείς τα άρθρα της Ντόυτς έχει πραγματικά την εντύπωση ότι περιγράφει κάποιες μορφές αυτού που ονομάζουμε σήμερα κανονικόμορφες ψυχώσεις.

Ο Όιγκεν Μπλέλερ (Eugen Bleuler) μιλά από το 1911 για την απλή σχιζοφρένεια, περιγράφοντας ασθενείς οι οποίοι μπορούν να συμπεριφέρονται στην κοινωνία χωρίς να τραβούν την προσοχή. Θεωρεί ότι μια «ελαφριά σχιζοφρένεια μπορεί να συγκαλυφθεί για μεγάλο χρονικό διάστημα ή μόνιμα, πίσω από νευρωτικά [nerveux] συμπτώματα»[97] . Και λέει: «Υπάρχει λοιπόν μια λανθάνουσα σχιζοφρένεια και πιστεύω πραγματικά ότι αυτή είναι η πιο συχνή μορφή, παρότι σπάνια αντιμετωπίζεται ως τέτοια»[98].

Ο Ευγένιος Μινκόφσκι (Eugène Minkowski) ακολουθώντας τον Μπλέλερ, περιγράφει σχιζοφρενείς ασθενείς που δεν έχουν ούτε παραλήρημα, ούτε ψευδαισθήσεις αλλά όπου «ένας ρυθμιστικός παράγοντας της ζωής λείπει»[99] . Αν λοιπόν κάτι χαρακτηρίζει τη σχιζοφρένεια είναι, κατά τον Μινκόφσκι, η απώλεια της ζωτικής επαφής με την πραγματικότητα. Ενώ όλα τα άλλα συμπτώματα, αν υπάρχουν, δεν είναι παρά δευτερογενή.

Ποιες θα μπορούσαν να είναι τελικά οι πραγματικές επιπτώσεις της κανονικόμορφης ψύχωσης;

Το 1958 στο γραπτό του «Για ένα προκαταρκτικό ερώτημα για κάθε πιθανή θεραπεία της ψύχωσης», ο Λακάν δίνει στην ψύχωση την ουσιαστική συνθήκη της: είναι η διάκλειση του Ονόματος του Πατρός στον τόπο του Άλλου και η αποτυχία της πατρικής μεταφοράς που διαχωρίζουν τη νεύρωση από την ψύχωση[100] .

Λίγα χρόνια αργότερα όμως ο Λακάν θα μιλήσει για τα Ονόματα του Πατρός. Έτσι το Όνομα του Πατρός σχετικοποιείται, είναι πια ένα μεταξύ άλλων. Ο Μιλέρ σχολιάζοντας το ανύπαρκτο σεμινάριο του Λακάν τονίζει: «Το Όνομα του Πατρός εμφανίζεται σαν μια συνάρτηση που μπορεί να υποστηρίζεται από διάφορα στοιχεία τα οποία πλέον παίζουν ρόλο Ονόματος του Πατρός. Και, άρα, το Όνομα του Πατρός ως ένα από αυτά τα στοιχεία δεν είναι η έσχατη θεσμική βαθμίδα ούτε η έσχατη απάντηση»[101] . Μια θεμελιώδης συνέπεια αυτού είναι ότι η λειτουργία του Ονόματος του Πατρός είναι αντικαταστήσιμη[102].  Πως ως εκ τούτου να συνεχίσουμε να μιλάμε για διάκλειση του Ονόματος του Πατρός, από τη στιγμή που η θεωρία του Ονόματος του Πατρός έχει διαφοροποιηθεί; Πάντως ο Μιλέρ ισχυρίζεται ότι η «βασιλεία» του Ονόματος του Πατρός αντιστοιχεί στην εποχή του Φρόυντ και ότι αν ο  Λακάν το διατύπωσε και το ανέδειξε δεν ήταν για να το συνεχίσει αλλά για να βάλει τέλος[103].

Για να μιλήσουμε με βορρόμειους όρους, αν στη νεύρωση εκείνο που εξασφαλίζει το δέσιμο [nouage] του πραγματικού, του συμβολικού και του φαντασιακού είναι η λειτουργία του πατέρα, ο πατέρας ως όνομα και ως ονοματοδότης [nommant], το Όνομα του Πατρός, στην ψύχωση τα πράγματα παρουσιάζονται διαφορετικά. Εκεί όπου το υποκείμενο δεν μπορεί να στηριχθεί στη λειτουργία του πατέρα εξαιτίας της διάκλεισής του στηρίζεται, στην ευτυχέστερη των περιπτώσεων, σε ένα σίνθωμα που λειτουργεί ως  ένα Όνομα του Πατρός.

Αν λοιπόν στη νεύρωση έχουμε το Όνομα του Πατρός και στην εκδηλωμένη ψύχωση το Πο, στην κανονικόμορφη ψύχωση έχουμε αυτό που ο Μιλέρ ονομάζει CMB [unfaire-croirecompensatoire], αντισταθμιστική προσποίηση του Ονόματος του Πατρός, η οποία όμως θεωρεί ότι κάποια στιγμή μπορεί να κοπεί, να πέσει[104] .

Το πρόβλημα ωστόσο παραμένει. Πώς να μιλήσουμε για Όνομα του Πατρός από τη στιγμή που πρόκειται για μια εννοιολογική κατασκευή που ανήκει στην περίοδο του Άλλου του Άλλου; Αν τότε το Όνομα του Πατρός ήταν το σημαίνον του Άλλου, ποια είναι η τύχη του, αναρωτιέται ο Μιλέρ, την εποχή όπου δεν υπάρχει ο Άλλος του Άλλου; Και η απάντησή του είναι ότι αυτό που πραγματοποιεί την κατηγοριοποίηση είναι ο λόγος, δηλαδή η έννοια της διάκλεισης του Ονόματος του Πατρός αντικαθίσταται, κατά κάποιο τρόπο, από αυτή του εκτός λόγου[105] . Μπορούμε όμως να κάνουμε διάγνωση με βάση τον λόγο, δηλαδή τον κοινωνικό δεσμό;

Το ζήτημα είναι αν μπορούμε να μιλήσουμε και με άλλους όρους για τη διάκριση νεύρωση-ψύχωση πέρα από τη διάκλειση του Ονόματος του Πατρός. «Είναι σίγουρο», μας λέει ο Λακάν «ότι η διάκλειση έχει κάτι το πιο ριζικό. Το Όνομα του Πατρός είναι σε τελική ανάλυση κάτι το ελαφρύ»[106]. Στο 19ο σεμινάριο, η διάκλειση έχει να κάνει με αυτό που λέγεται[107]. Αξίζει επίσης να σημειώσουμε ότι από πολύ νωρίς ο Μιλέρ υπογράμμισε ότι ο Λακάν δεν χρησιμοποιούσε τη διάκλειση αποκλειστικά για την ψυχωτική δομή[108].

Μήπως τελικά η κανονικόμορφη ψύχωση μας δείχνει –και αυτό θα ήταν μια πραγματικά σημαντική επίπτωση– ότι ένα Όνομα του Πατρός μπορεί να λειτουργήσει, αλλά δεν λειτουργεί η επιθυμία και η φαντασίωση, η απόλαυση παραμένει απορυθμισμένη και το αντικείμενο α μη εξαγμένο; Ίσως να πρέπει να αναζητήσουμε τη δομική διαφορά νεύρωσης-ψύχωσης στο τρίπτυχο επιθυμία-φαντασίωση-απόλαυση καθώς και στη σχέση του υποκειμένου με το αντικείμενο α και το φαλλό. «Μερικές φορές έχουμε ένα διαζύγιο ανάμεσα σε μια καλή ένταξη στο συμβολικό και μια διαταραχή στην απόλαυση»[109] , υπογραμμίζει ο Ρεζινάλντ Μπλανσέ

Στην πρώτη και μοναδική παράδοση του σεμιναρίου Τα Ονόματα του Πατρός, ο Λακάν μας λέει:

Το ότι ο Φρόυντ θέτει στο επίκεντρο της θεωρίας  του το μύθο του πατέρα, είναι σαφές ότι οφείλεται στον αναπόφευκτο χαρακτήρα αυτού του ερωτήματος. Εξίσου σαφές είναι πως εάν όλη θεωρία και η πράξη της ψυχανάλυσης μας φαίνονται σήμερα σαν μπλοκαρισμένες, αυτό συμβαίνει επειδή δεν τόλμησαν στο εν λόγω ερώτημα να προχωρήσουν περισσότερο από τον Φρόυντ[110].

Και λίγο παρακάτω:

Γιατί και εμείς να μην μπορούμε να προχωρήσουμε πέρα από το όνομα και τη φωνή, έχοντας ως σημείο αναφοράς ό,τι συνεπάγεται ο μύθος στο δικό μας πεδίο προόδου, το πεδίο των τριών όρων – απόλαυση, επιθυμία, αντικείμενο;[111]

Ίσως αυτό που διαχωρίζει τη νεύρωση από την ψύχωση να μπορούσαμε να το ορίσουμε περισσότερο με άξονα ενορμητικούς όρους παρά σημαίνοντες, γιατί τελικά το Πο μπορεί ενδεχομένως να το αναπληρώσει ένα οποιοδήποτε άλλο σημαίνον, με το Φο όμως τι γίνεται;

Μέχρι σήμερα το Φο θεωρούταν λογική συνέπεια του Πο. Ωστόσο και ο ίδιος ο Λακάν στο γραπτό του «Για ένα προκαταρκτικό ερώτημα για κάθε πιθανή θεραπεία της ψύχωσης» αναρωτιόταν αν το Φο δημιουργήθηκε από την κλήση μέσα στο συμβολικό της πατρικής μεταφοράς ή αν είναι προϊόν, σε έναν δεύτερο βαθμό, της έκθλιψης του φαλλού[112].

O Μιλέρ υποστηρίζει ότι ενώ στο εν λόγω κείμενο η σημασία του φαλλού εξαρτάται από το Όνομα του Πατρός, ο φαλλός δηλαδή συνδέεται με το Όνομα του Πατρός, σε ένα άλλο κείμενο του Λακάν, λίγο μεταγενέστερο, στο «Η σημασία του φαλλού», ο φαλλός συνδέεται με το είναι του υποκειμένου και όχι με το σημαίνον του Ονόματος του Πατρός. Ο φαλλός αποσυνδέεται από το Όνομα του Πατρός και συνάγεται από τη σχέση σημαίνοντος και σημαινόμενου[113] .

Επίσης θα μπορούσαμε να προσθέσουμε και ένα ακόμα σχόλιο του Μιλέρ που αφορά το διαχωρισμό του φαλλού από το Όνομα του Πατρός. Στην εισαγωγική ανάγνωσή του για το σεμινάριο Το άγχος υποστηρίζει ότι από το σεμινάριο αυτό και έπειτα ο ευνουχισμός δεν παραπέμπει πλέον στον οιδιπόδειο ευνουχισμό, αλλά στην εξαφάνιση του φαλλικού οργάνου τη στιγμή του οργασμού[114].

Για την Μπρους, η κανονικόμορφη ψύχωση σχετίζεται με την αντικατάσταση του ονόματος του Πατρός από την ονοματοδοσία  [nommer à] και με αυτό τον τρόπο λύνει και το πρόβλημα του αν το Φο είναι λογική συνέπεια του Πο, καθόσον ισχυρίζεται ότι πλέον δεν πρόκειται για Πο αλλά για το μετασχηματισμό του Ονόματος του Πατρός σε ονοματοδότη [nommer à] και ότι η λογική Πο-Φο αφορά την περίοδο της πρωτοκαθεδρίας του συμβολικού [115] . Επομένως, η αντιπαράθεση Φο-Πο δεν υφίσταται για την τελευταία περίοδο της διδασκαλίας του Λακάν, όπου πλέον δεν υπάρχει πρωτοκαθεδρία κανενός πεδίου, αλλά ισότητα μεταξύ των τριών.

Στη «Σημείωση από λόγο σε λόγο» ο Μιλέρ υποστηρίζει ότι δεν έχουμε καμία ανάγκη το Όνομα του Πατρός όταν ο κόμβος του υποκειμένου κρατά, είναι περιττό. Στην περίπτωση που δεν κρατά, το Όνομα έχει τη λειτουργία του σινθώματος. «Στην ψυχανάλυση είναι όργανο για να λυθεί η απόλαυση μέσω του νοήματος. Είναι με  τον ίδιο τρόπο που στην “πατρική μεταφορά” το Όνομα λύνει το σημαινόμενο χ της μητρικής επιθυμίας, ΕΜ, δίνοντας της τη φαλλική σημασία»[116].

Οφείλουμε να σημειώσουμε ότι κάποιες από τις συνθήκες που ο Λακάν θεωρούσε απαραίτητες για τη διάγνωση ή την έκλυση της ψύχωσης δεν ισχύουν πια. Αναφέρομαι στις διαταραχές στην τάξη της γλώσσας που ο  Λακάν θεωρούσε απαραίτητες για τη διάγνωση της ψύχωσης[117] και στον Ένα-Πατέρα σε θέση τρίτου στο φαντασιακό ζεύγος α-α΄ για την έλκυση της ψύχωσης[118]. Η κλινική μας έχει αποδείξει ότι, πρώτον, οι διαταραχές στην τάξη της γλώσσας κάθε άλλο παρά απαραίτητες είναι για τη διάγνωση της ψύχωσης και, δεύτερον, ότι ο Ένας-Πατέρας δεν είναι συνθήκη ούτε αναγκαία ούτε επαρκής για την έκλυση μιας ψύχωσης[119].

Όσον αφορά τις διαταραχές της γλώσσας υπάρχει ένα πολύ χαρακτηριστικό περιστατικό που περιγράφει ο Λακάν: «Σηκώθηκα και ήρθα εδώ την περασμένη Παρασκευή για να δω μια ασθενή που έχει εμφανώς συμπεριφορά δύστροπη, συγκρουσιακή με το περιβάλλον της. Με έφεραν εν ολίγοις για να πω ότι ήταν ψύχωση, και όχι, όπως φαινόταν εκ πρώτης όψεως, για ιδεοψυχαναγκαστική νεύρωση. Αρνήθηκα να θέσω διάγνωση ψύχωσης, για έναν καθοριστικό λόγο, διότι δεν υπήρχε καμία από τις διαταραχές εκείνες που αποτελούν το αντικείμενο της μελέτης μας εφέτος, και οι οποίες είναι διαταραχές στην τάξη της γλώσσας» [120] . Ίσως λοιπόν να είχε παρασυρθεί από τη φαινομενολογία της ψύχωσης σε τέτοιο βαθμό ώστε να φτάσει στο σημείο να θεωρεί  «οφθαλμοφανή»[121] τη διάκριση νεύρωσης- ψύχωσης.

Για το ζήτημα της έκλυσης, ο ίδιος ο Λακάν έλεγε στο σεμινάριό του για τις ψυχώσεις ότι η ψύχωση για κάποια υποκείμενα εκδηλώνεται ακριβώς τη στιγμή που παίρνουν το λόγο, δηλαδή σε συγκυρία άσχετη με τον Ένα-Πατέρα: «Μερικές φορές πρόκειται για μια πολύ μικρή υποχρέωση ανάληψης του λόγου, ενώ το υποκείμενο ζούσε μέχρι τότε στο κουκούλι του, σαν το σκουληκάκι».[122]

Αν τελικά επικεντρωθούμε περισσότερο στη σχέση του υποκειμένου με το αντικείμενο α και το φαλλό καθώς και στις συντεταγμένες της επιθυμίας-φαντασίωσης-απόλαυσης, και όχι στη διάκλειση του Ονόματος του Πατρός ίσως βγούμε  από την αμηχανία του «Όλοι παραληρούν». Αν στη νεύρωση το παραλήρημα είναι απόρροια της έλλειψης νοήματος στο πραγματικό, στην ψύχωση τα πράγματα πάνε παραπέρα, αφού όπως αναφέρει ο Λακάν «το παραλήρημα αρχίζει από τη στιγμή που η πρωτοβουλία έρχεται από έναν Άλλο»[123]. Δομική διαφορά που δεν πρέπει να παραγνωρίζουμε διότι στην πρώτη περίπτωση το παραλήρημα είναι απόρροια του Α(διαγεγραμμένο), ενώ στη δεύτερη είναι αποτέλεσμα του Πο[124].

 

Τύποι

Κατά την Μπρους, οι κανονικόμορφες ψυχώσεις είναι πολλές αφού κάθε φορά είναι ο επιλεγμένος τρόπος απόλαυσης του υποκειμένου που θα οργανώσει την πραγματικότητα[125] . Στη διάλεξη του στην Αθήνα που ανέφερα παραπάνω ο Μαλεβάλ αναφέρθηκε σε δύο τύπους κανονικόμορφης ψύχωσης. Ο ένας είχε να κάνει με μια δυσλειτουργία της επιθυμίας, την κλινική της υποκειμενικής ερήμωσης, και ο άλλος με τις ανεξίτηλες εικόνες ως αντιστάθμιση για την έλλειψη της θεμελιώδους φαντασίωσης[126].

Θα πρότεινα και έναν τρίτο τύπο που αφορά τη μη εξαγωγή του αντικειμένου α. Μια κλινική παρατήρηση είναι ότι πολλά υποκείμενα όταν έρχονται αντιμέτωπα με έναν αδύνατο αποχωρισμό δεν εκλύουν ψύχωση, όπως θα συνέβαινε για παράδειγμα σε μια μελαγχολία, αλλά απαντούν με κρίσεις πανικού, δηλαδή με άγχος.

Κρίσεις πανικού παρατηρούμε και σε διάφορες άλλες συγκυρίες, όταν π.χ. το υποκείμενο πρέπει να πάρει το λόγο, όταν καλείται να λάβει σοβαρές αποφάσεις, όταν μετακινείται, όταν δηλαδή «πρόκειται να χάσει τα φυσικά, τα αισθητά, τα εικονικά σημεία αναφοράς»[127] ή ακόμα όταν δεν υπάρχει μια εικόνα για να δείξει στο υποκείμενο πώς να κάνει[128]. Θα μπορούσαμε να υποθέσουμε ότι όταν το υποκείμενο έρχεται αντιμέτωπο με κάτι της τάξης του αδύνατου για το ίδιο, του πραγματικού, του μη συμβολοποιημένου, τότε δεν απαντά με έκλυση, αλλά με κρίσεις πανικού. Το ερώτημα εντούτοις είναι γιατί άγχος. Για τον Λακάν το άγχος αναδύεται όταν λείπει η έλλειψη, δηλαδή όταν το αντικείμενο α εμφανίζεται στη θέση του -φ[129]. Το αντικείμενο εκπίπτει από το υποκείμενο στη σχέση του με την επιθυμία[130], λειτουργία που δεν έχει επιτελεστεί στην ψύχωση. Θα μπορούσαμε να πούμε ότι, αφενός, υπάρχει άγχος εκεί όπου δεν υπάρχει επιθυμία[131] και, αφετέρου, ότι το άγχος αναδύεται όταν κάτι της τάξης του πραγματικού κάνει την εμφάνισή του στο πεδίο του υποκειμένου. «Καθώς κάθε πραγματικό είναι απροσπέλαστο», έλεγε ο Λακάν, «μας ειδοποιεί με αυτό που δεν ξεγελάει, με το άγχος»[132].  Ο Μιλέρ αναφέρει και μια δεύτερη προσέγγιση όπου το άγχος είναι ο τελεστής του αποχωρισμού, παράγει δηλαδή το αντικείμενο ως αποχωρισμένο[133].

Οφείλουμε να σημειώσουμε ότι αυτοί οι τύποι δεν αποτελούν δομικές διαφοροποιήσεις αλλά κλινικές εκφάνσεις και βρίσκονται σε μια συνέχεια μεταξύ τους, αφού η μη εξαγωγή του αντικειμένου έχει ως αποτέλεσμα τη μη λειτουργία της φαντασίωσης, που οφείλεται με τη σειρά της στην έρημο επιθυμίας. Αποτελούν θέσεις, κατά τον Μαλεβάλ ή, όπως προτιμά ο Μιλέρ, καταστάσεις[134] στο εσωτερικό μιας δομής.

Η κανονικόμορφη ψύχωση είναι γεγονός. Μένει να καταφέρουμε να ξεκαθαρίσουμε όλα τα παραπάνω προβλήματα και αδιέξοδα, να καταφέρουμε να την ορίσουμε και να την οριοθετήσουμε ώστε να έχουμε μεγαλύτερη συνέπεια στην κλινική μας.

 

[1] J.-A. Miller, «Clinique floue», La psychose ordinaire, Agalma, Παρίσι 1999, σ. 230.

[2] M. Mazzotti, Scilicet, Les objets a dans l’expérience psychanalytique, École de la Cause Freudienne, Navarin diffusion Seuil, Παρίσι 2008, σ. 349.

[3] L. Solano, « Le psychotique, que peut-il attendre de la psychanalyse? », ΣεμινάριοστοΜόντρεαλ 11/3/2005, Le pont Freudien  ( διαθέσιμοστοδιαδίκτυο), σ. 11-13.

[4] E. Laurent, «La psychose ordinaire», La Cause freudienne 65, Navarin, Παρίσι 2007, σ. 195.

[5] J.-A. Miller, «Effet retour sur la psychose ordinaire», Quarto 94/95, Retour sur la psychose ordinaire, Βέλγιο, 2009, σ. 41.

[6]Στο ίδιο, σ.48.

[7]Στο ίδιο, σ. 49.

[8]Στο ίδιο.

[9]J.-A. Miller, Delanaturedessemblants, μάθημα 1991-1992, συνάντηση της 18ης Δεκεμβρίου 1991 (ανέκδοτο).

[10] J.-C. Maleval, «Commentaire», L’amour dans les psychoses, Seuil, Παρίσι 2004, σ. 197.

[11] J.-C. Maleval, « Éléments pour une appréhension clinique de la psychose ordinaire », Séminaire de la découverte freudienne, 18-19 Ιανουαρίου 2003, σ. 3 (διαθέσιμοστοδιαδίκτυο).

[12] J.-A. Miller, «Effet retour sur la psychose ordinaire», Quarto 94/95, σ.45-46.

[13]Στο ίδιο,  σ. 50.

[14] Σίγκμουντ Φρόυντ, Τρία ιστορικά ασθενείας, «Ο Βόλφσμαν», μτφρ. Λ. Αναγνώστου, Επίκουρος, Αθήνα 1995, σ. 342-43.

[15] R. Mack Brunswick, «Supplément à l’ “Extrait de l’histoire d’une névrose infantile” de Freud», L’Homme aux loups par ses analystes et par lui-même, Gallimard, Παρίσι 1981, σ. 295.

[16] Στο ίδιο ,  σ. 269.

[17] Στο ίδιο , σ. 270.

[18]Στο ίδιο, σ. 283.

[19]Στο ίδιο, σ. 276.

[20]Στο ίδιο, σ. 278.

[21]Στο ίδιο, σ. 304.

[22]Στο ίδιο, σ. 284.

[23]Στο ίδιο, σ. 288.

[24] Στο ίδιο , σ. 289.

[25]Τρία ιστορικά ασθενείας, ό.π., σ. 315-16.

[26] Στο ίδιο , σ. 327.

[27] R. Mack Brunswick,  ό., σ. 295.

[28] J. Lacan, «Présentation des mémoires d’un névropathe», Autres écrits, Seuil, Παρίσι2001, σ.215.

[29]J. Lacan, Οι ψυχώσειςΣεμινάριο τρίτο, 1955-1956, μτφρ. Ρ. Χριστοπούλου – Β. Σκολίδης, Ψυχογιός, Αθήνα 2005, σ. 27.

[30] Στο ίδιο , σ.63.

[31] J. Lacan, Livre XI, Les quatre concepts fondamentaux de la psychanalyse, 1964,  Points Seuil, Παρίσι 1973, σ. 64.

[32] J. Lacan, séminaire XXIV, L’insu que sait de l’une-bévue s’aile à mourre, 1976-1977, συνάντησητης 11ηςΙανουαρίου1977 (ανέκδοτο)

[33]Στοίδιο, σ. 388.

[34] R. Ellmann, Joyce 2, Gallimard, Παρίσι 1987, σ.181.

[35] Στο ίδιο, σ. 362.

[36]Στοίδιο, σ. 188.

[37] Στο ίδιο , σ.354.

[38] R. Ellmann, Joyce 1, Gallimard, Παρίσι 1987, σ. 421.

[39]R. Ellmann, Joyce 2, ό.π., σ. 187.

[40]Στο ίδιο, σ.58.

[41] J. Lacan, Livre XXIII, Le sinthome, 1975-1976, Seuil, Παρίσι2005, σ. 97.

[42] Στο ίδιο , σ.96.

[43]R. Ellmann, Joyce 2, ό.π., σ. 341.

[44]Στο ίδιο, σ. 293.

[45] Στο ίδιο .

[46] J.-C. Maleval, «Éléments pour une appréhension clinique de la psychose ordinaire», ό.π., σ. 13.

[47]J.-C. Maleval, «L’échelle des délires», Actes du Pont Freudien 29, Μόντρεαλ 2010, σ. 53.

[48] P.-G. Guéguen, «L’homéostasie symptomatique dans les psychoses», Mental 12, 2003, σ. 35.

[49] J.-P. Klotz, «Psychose ordinaire et symptômes modernes», Quarto 94/95,σ. 76.

[50] P. Skriabine, «La psychose ordinaire du point du vue borroméen», Quarto 94/95, σ. 21.

[51] A. Stevens, «Mono-symptômes et traits de psychose ordinaire», Quarto 94/95, σ. 61-65.

[52] J.-C. Maleval, «Éléments pour une appréhension clinique de la psychose ordinaire», ό.π.

[53]J.-C. Maleval, «Du fantasme chez le sujet psychotique. De sa carence et de ses tenants-lieu», Actes du Pont Freudien29ό.,σ. 74

[54] E.Laurent, «L’interprétation ordinaire», Quarto 94/95,σ.148.

[55] J.-A. Miller, «So et l’objet rien», Situations subjectives de déprise sociale, Navarin, Παρίσι 2009, σ.169.

[56] M.-H. Brousse, «La psychose ordinaire à la lumière de la théorie lacanienne du discours», Quarto 94/95, σ.13.

[57]Στο ίδιο, σ. 12.

[58]Στοίδιο,σ. 103.

[59] M.-H. Brousse, «La psychose ordinaire», La lettre mensuelle  272, 11/2008, σ. 5.

[60] J.-A. Miller, «Effet retour sur la psychose ordinaire», ό., σ.45.

[61] F. Sauvagnat, «Phénomènes élémentaires psychotiques et psychose ordinaire», Revue Sigma,  2009, σ. 81.

[62] J.-C. Maleval, «Éléments pour une appréhension clinique de la psychose ordinaire», ό., σ. 6.

[63]Στο ίδιο, σ. 5.

[64] P.-G. Gueguen, «L’homéostasie symptomatique dans les psychoses», ό., σ.33.

[65] M. Mazzotti, Scilicet, Les objets a dans l’expérience psychanalytiqueό., σ. 350.

[66] J.-A. Miller, «Vers PIPOL 4», Journées PIPOL 30/6 και 1/7/2007, Παρίσι (διαθέσιμοστοδιαδίκτυο).

[67]J. Lacan, Οι ψυχώσεις, ό.π., σ. 218.

[68] J.-C. Maleval, « Éléments pour une appréhension clinique de la psychose ordinaire », ό.π., σ. 4, 6.

[69] J.-A. Miller, «Effet retour sur la psychose ordinaire», ό., σ.47.

[70] Στο ίδιο .

[71]  J.-A. Miller, «La conversation», Situations subjectives de déprise socialeό.,σ.132.

[72] Carole Dewambrechies-La Sagna, στοίδιο, σ. 149.

[73] W. Ver Eecke, «Questions philosophiques à propos de la théorie de la psychose chez le premier Lacan», Quarto94/95,  σ. 125.

[74] G. Morel, H. Wachsberger, «Recherches sur le début de la psychose», La psychose ordinaireό.,σ. 69-88.

[75] G. Morel, «La loi de la mère», Econimica, Παρίσι 2008, σ. 304.

[76] E. Laurent, «Trois remarques sur la toxicomanie», Quarto 42, 1990, version cd-rom, σ. 32.

[77] Είναι σημαντικό να αναφέρουμε ότι αυτό τον δρόμο τον άνοιξε ο Μιλέρ ήδη από το 1987 όταν  αναρωτιόταν αν μπορεί να υπάρξει Φο χωρίς Πο, J.-A. Miller, «L’hommeaux  loups», LaCausefreudienne 72, Navarin, Παρίσι 2009

[78] J.-A. Miller, Ce qui fait insigne, μάθημα1986-1987,  συνάντησητης27ης  Μαΐου1987 (ανέκδοτο).

[79] J.-C. Maleval, La forclusion du Nom-du-père, Seuil, Παρίσι2000, σ. 154.

[80] J. Lacan, Séminaire VI, Le désir et son interprétation, 1958-1959 (ανέκδοτο).

[81] J.-A. Miller, «On n’est pas sérieux quand on a dix-sept ans», La Cause freudienne 67, Navarin Παρίσι 2007, σ. 23.

[82] J.-A. Miller, «Intuitions milanaises [2]», Mental 12, ό.,σ. 24.

[83]Στο ίδιο, σ. 24-25.

[84] E. Laurent, «La psychose ordinaire», La Cause freudienne 65, ό.,  σ. 191.

[85] J.-A.Miller, «Effet retour sur la psychose ordinaire», ό., σ.41.

[86] J.-C. Maleval, « Clinique du désert et fantasme psychotique », Αθήνα 30/10/2009 (ανέκδοτο).

[87] P.-G. Guéguen, «Psychose ordinaire: Le cas extraordinaire de Genet», Quarto 94/95, ό., σ. 29-33.

[88] J.-A. Miller, Du symptôme au fantasme et retour, μάθημα 1982-1983, συνάντησητης 26ης  Ιανουαρίου 1983 (ανέκδοτο).

[89] E.Laurent, «La pfuit! du sens», La psychose ordinaire, ό.π., σ.258.

[90]J.-A. Miller, στο ίδιο, σ. 260.

[91] J.-C. Maleval, «Du fantasme chez le sujet psychotique. De sa carence et de ses tenants-lieu», Actes du Pont Freudien 29, ό., σ. 108.

[92] M.-H.Brousse, «La psychose ordinaire», ό., σ.4.

[93] H. Deutsch, «Un type de pseudo-affectivité (“comme si”)», Les «comme si» et autres textes, Seuil, Παρίσι 2007, σ. 56.

[94] H. Deutsch, «Quelques formes de troubles affectifs et leur relation à la schizophrénie», ό., σ. 156.

[95] H. Deutsch, «Un type de pseudo-affectivité (“comme si”)», ό., σ. 70.

[96] H. Deutsch, «Quelques formes de troubles affectifs et leur relation à la schizophrénie», ό., σ.172.

[97] E. Bleuler, Demantia praecox où groupe des schizophrénies, EPEL, GREG, 1993, σ.407.

[98] Στο ίδιο , σ. 309.

[99] E. Minkowski, La schizophrénie, Petite Bibliothèque Payot, 2002, σ. 135.

[100] J. Lacan, «D’une question préliminaire à tout traitement possible de la psychose», Écrits, Seuil, Παρίσι1966, σ. 575.

[101]J.- A. Miller, «Σχολιάζοντας το  “Ανύπαρκτο σεμινάριο”», στοJ.Lacan, Τα Ονόματα του Πατρός, μτφρ. Β. Σκολίδης,Ψυχογιός, Αθήνα 2008, σ. 103.

[102] D. Millas, Scilicet, Semblants et sinthome, École de la Cause freudienne, Navarin diffusion Seuil, Παρίσι 2009,  σ. 228.

[103] J.-A. Miller, L’Autre qui n’existe pas et ses comités d’éthique, μάθημα 1996-97, συνάντηση  της 20ήςΝοεμβρίου1996.

[104] J.-A. Miller, «Effet retour sur la psychose ordinaire», ό., σ.48.

[105] J.-A. Miller, «Psychoses chêne et roseau», La psychose ordinaireό., σ. 277.

[106] J. Lacan, Livre XXIII, Le sinthome, 1975-1976ό.,σ. 121.

[107] «Il n’est de forclusion que du dire», Jacques Lacan, Séminaire XIX, …ou pire, 1970-1971, συνάντησητης8ηςΙανουαρίου 1971(ανέκδοτο).

[108] J.-A. Miller, Du symptôme au fantasme et retour,ό.,  συνάντησητης 4ηςΜαΐου 1983 (ανέκδοτο).

[109]R. Blanchet, «Σχόλια» στο σεμινάριο κανονικόμορφων ψυχώσεων της Θεσσαλονίκης στις 3/7/2009  (ανέκδοτο).

[110]J. Lacan, Τα  Ονόματα του Πατρός, ό.π., σ. 72.

[111]  Στο ίδιο, σ. 75.

[112] J. Lacan, «D’une question préliminaire à tout traitement possible de la psychose», ό., σ. 571.

[113] J.-A. Miller, De la nature des semblantsό.συνάντησητης17ης  Ιουνίου 1992.

[114] J.-A. Miller, «Introduction à la lecture du Séminaire de l’angoisse de Jacques Lacan», La Cause Freudienne 58, Navarin, Παρίσι 2004, σ. 92.

[115] M.-H.Brousse, «La psychose ordinaire», ό., σ.5.

[116] J.-A. Miller, «Notice de fil en aiguille», Livre XXIII, Le sinthome, ό.π., σ.240.

[117]J. Lacan,  Οι ψυχώσεις, ό.π., σ. 112.

[118] J. Lacan, «D’une question préliminaire à tout traitement possible de la psychose», ό., σ. 577.

[119] J.-C. Maleval, La forclusion du Nom-du-Père, ό.π., σ. 274.

[120]J. Lacan, Οι ψυχώσεις, ό.π., σ. 112.

[121]Στο ίδιο, σ. 168.

[122]Στο ίδιο, σ. 285.

[123]Στοίδιο, σ. 220

[124] J.-C. Maleval, La forclusion du Nom-du-Père, ό.π.,σ.153.

[125] M.-H.Brousse, «La psychose ordinaire», ό., σ.5.

[126] Σε μια συζήτηση σε προσωπικό επίπεδο ο Μαλεβάλ αναφέρθηκε και σε έναν άλλο τύπο κανονικόμορφης ψύχωσης, που αφορά τα έγκυστα παραληρήματα [déliresenkystés]. Και αλλού («L’échelledesdélires»,ActesduPontFreudien29, ό.π., σ. 53) αναφέρεται σε υποκείμενα που έχουν κρύψει το παραλήρημά τους , που ξέρουν ότι δεν πρέπει να πολυμιλάνε γι’ αυτό στο περιβάλλον τους και που είναι τελείως παραληρηματικοί . Και εδώ ακόμα μια φορά τίθεται το θέμα των ορίων και του ορισμού της κανονικόμορφης ψύχωσης.

[127]R. Blanchet, «Εισαγωγικό σχόλιο» στο σεμινάριο κανονικόμορφων ψυχώσεων της Θεσσαλονίκης στις 20/2/2009  (ανέκδοτο).

[128]R. Blanchet, «Σχολιασμός του περιστατικού της 20ης Ιουνίου στο Ιπποκράτειο» στο σεμινάριο κανονικόμορφων ψυχώσεων της Θεσσαλονίκης στις 26/9/2009  (ανέκδοτο).

[129] J. Lacan, Livre X, L’angoisse, ό.π., σ.53.

[130] Στο ίδιο , σ.205.

[131] F. Leguil, «La place de l’angoisse dans la clinique de Freud», Clinique de l’angoisse contemporaine, Les documents de scripta, 2004.

[132]J. Lacan, Τα  Ονόματα του Πατρός, ό.π., σ. 77.

[133] J.-A. Miller, «Introduction à la lecture du séminaire L’angoisse de Jacques Lacan», La Cause Freudienne 59, Navarin,Παρίσι 2005

[134] J.-A. Miller, «La conversation», Variétés de l’humeur, Navarin, Παρίσι 2008, σ.113.

Πηγή: http://avdelidi.gr/index.php/psychanalysi-lacan-miller-omilies-keimena/20-i-toxikomania-stin-epoxi-toy-alloy-den-yparxei

Η τοξικομανία στην εποχή του Άλλου που δεν υπάρχει

Η τοξικομανία δεν αποτελεί μια κλινική κατηγορία σαφώς προσδιορισμένη. Ούτε είναι μια  κλινική δομή. Την τοξικομανία μπορούμε να την συναντήσουμε τόσο στην νεύρωση όσο και στην ψύχωση.  Δηλαδή το αντικείμενο ναρκωτικό μπορεί να εγγράφει σε διαφορετικές κλινικές δομές και η ψυχανάλυση θέτει πάντα το ζήτημα του ναρκωτικού στη σχέση του με το υποκείμενο.

Αν λοιπόν η τοξικομανία δεν συγκροτεί μια συνεκτική οντότητα,  τότε πρόκειται για ένα σύμπτωμα; Όχι, αν ορίσουμε το σύμπτωμα  με την φροϋδική έννοια του όρου. Το σύμπτωμα στον Φρόυντ διαφέρει στον ορισμό του από το τυπικό ιατρικό σύμπτωμα.  Για την ιατρική το σύμπτωμα είναι το αντικειμενικό σημάδι μιας δυσλειτουργίας, μιας διαταραχής που πλήττει τον οργανισμό. Για τον Φρόυντ το σύμπτωμα είναι ένα μόρφωμα του ασυνειδήτου, ενέχει ένα νόημα που αφορά την ψυχική ζωή του υποκειμένου.  Κατά τον Φρόυντ, το σύμπτωμα μπορεί να ερμηνευτεί όπως ένα όνειρο και σε σχέση με την επιθυμία, ενώ περικλείει μια αλήθεια που αφορά το υποκείμενο.

Ο Λακάν ακολουθεί πιστά αυτό τον ορισμό του συμπτώματος στην αρχή της διδασκαλίας του. Το σύμπτωμα είναι κάτι που δεν έχει αρθρωθεί, που έχει απωθηθεί και αποτελεί ένα κρυπτογραφημένο μήνυμα. Το σύμπτωμα αναφέρεται στον Άλλο  και αποζητά μια ερμηνεία.

Την δεκαετία του πενήντα κυριαρχεί στην διδασκαλία του Λακάν το συμβολικό και η πρωτοκαθεδρία του σημαίνοντος. Είναι η περίοδος του Άλλου του Άλλου, της μεταγλώσσας, του σημείου διαρραφής, της μεταφοράς και της μετωνυμίας, της  άρθρωσης ανάμεσα στο σημαίνον και το σημαινόμενο. Είναι η περίοδος του γραφήματος της επιθυμίας και της πατρικής μεταφοράς, η περίοδος της λακανικής αισιοδοξίας όπου το σύμπτωμα ερμηνεύεται και εκπίπτει ενώ το συμβολικό καθορίζει το υποκείμενο.

Την δεκαετία του πενήντα ο Λακάν ορίζει το σύμπτωμα ως «το σημαίνον ενός απωθημένου σημαίνοντος από την συνείδηση του υποκειμένου »[1]. Δηλαδή το ζήτημα της απόλαυσης δεν τίθεται καν και αυτό που μετρά είναι η αποκρυπτογράφηση του συμπτώματος.

Ωστόσο αυτή η θεώρηση του Λακάν σταδιακά υποχωρεί. Το σύμπτωμα μέσα από την ανάλυση ενώ έχει ερμηνευτεί, εμμένει. Έτσι πέρα από τη συμβολική διάσταση του συμπτώματος, ο Λακάν αναγνωρίζει το σύμπτωμα ως πραγματικό. Πρόκειται για τις δυο όψεις του συμπτώματος.

Το σύμπτωμα είναι ένας Ιανός, έχει δύο όψεις, την όψη της αλήθειας και του νοήματος και την όψη του πραγματικού και της απόλαυσης. Συνεπώς δεν αποτελεί πλέον μόνο κρυπτογραφημένο μήνυμα αλλά έχει έναν σκληρό πυρήνα μη νοήματος που δεν επιδέχεται ερμηνεία. Το σύμπτωμα ενέχει ταυτόχρονα και απόλαυση.

Είναι σημαντικό να αναφέρω ότι στον Φρόυντ οι δύο όψεις του συμπτώματος είναι  η Sinn και ηBedeutung.Ο Φρόυντ αρχικά αναλύοντας το υστερικό σύμπτωμα  θεώρησε ότι η ουσία του συμπτώματος είναι το νόημα, όμως με το ιδεοψυχαναγκαστικό σύμπτωμα αντιλήφθηκε ότι η μήτρα του συμπτώματος είναι η επανάληψη και ότι είναι μάλλον της τάξης του πραγματικού. Έτσι είτε τονίζουμε ότι το σύμπτωμα ανήκει στο συμβολικό και ισοδυναμεί με ένα μήνυμα, είτε τονίζουμε ότι ανήκει στο πραγματικό και επανέρχεται πάντα στην ίδια θέση.

Το σύμπτωμα δεν έχει τίποτα το καινούριο, δεν είναι μια εφεύρεση, μια επινόηση αλλά μάλλον μια επιστροφή. Υπάρχει κάτι το παλιό στο φροϋδικό σύμπτωμα αφού είναι ένα αποτέλεσμα επανάληψης.Το σύμπτωμα σχετίζεται με ένα συμβάν που επαναλαμβάνεται. Ο Λακάν με αυτή την έννοια είπε ότι το σύμπτωμα είναι και τα λοιπά, η επιστροφή του ίδιου συμβάντος.

Παίρνοντας ως άξονα την τελευταία περίοδο της διδασκαλίας του Λακάν τονίζεται περισσότερο η πλευρά της απόλαυσης του συμπτώματος παρά εκείνη του μηνύματος.  Έτσι υπογραμμίζει ο Ζακ-Αλέν Μιλέρ: «Καταρχήν, τα συμπτώματα είναι συμπτώματα της μη-διάφυλης σχέσης. Αυτό σημαίνει χωρίς αμφιβολία ότι αρθρώνονται σε σημαίνοντα, αλλά αυτό είναι δευτερεύον, είναι η φλυαρία τους. Τα συμπτώματα δεν είναι ουσιαστικά μηνύματα. Είναι πρώτα απ’ όλα σινιάλα [signes] της μη-διάφυλης σχέσης, ενδεχομένως σημεία [signes] στίξης.»[2] Έτσι κατά τον Μιλέρ, το σύμπτωμα δεν βρήκε τη σωστή του θέση, παρά μόνο στο τελευταίο μέρος της διδασκαλίας του  Λακάν[3].

Αυτή η άποψη συνάδει νομίζω με έναν ορισμό του συμπτώματος που ανακοινώνει ο Λακάν ήδη από το 1968: «Ότι απορρίπτεται από το συμβολικό επανεμφανίζεται στο πραγματικό. Αυτό είναι το κλειδί αυτού που ονομάζουμε το σύμπτωμα»[4] . Ο Ζακ-Αλέν Μιλέρ εκτιμά ότι στην πρώτη περίοδο της διδασκαλίας του Λακάν το νευρωτικό σύμπτωμα είναι ένα αποτέλεσμα του συμβολικού στο φαντασιακό ενώ στο ψυχωτικό σύμπτωμα υπάρχει πέρασμα στο πραγματικό. Αυτό που συμβαίνει στην τελευταία περίοδο της διδασκαλίας του  είναι ότι κάθε σύμπτωμα και όχι μόνο το ψυχωτικό είναι ένα αποτέλεσμα του συμβολικού στο πραγματικό.

Αν λοιπόν η τοξικομανία δεν αποτελεί σύμπτωμα με την φροϋδική έννοια του όρου, συνιστά παρόλα αυτά ένα σύγχρονο σύμπτωμα; Αν ορίσουμε το σύμπτωμα, όχι μόνο ως μια σημαίνουσα άρθρωση, αλλά ως κάτι πραγματικό που ενέχει μια απόλαυση, τότε η τοξικομανία μπαίνει στην κατηγορία του συμπτώματος[5] .

Η τοξικομανία είναι ένας τρόπος απόλαυσης χωρίς τον Άλλο. Είναι μάλιστα ένας τρόπος απόλαυσης ακριβώς για να κάνει την οικονομία του Άλλου.  «Επομένως, μας λέει ο Μιλέρ, το ναρκωτικό εμφανίζεται σαν ένα αντικείμενο που αφορά περισσότερο το υποκείμενο της απόλαυσης παρά το υποκείμενο της ομιλίας, εφόσον του επιτρέπει να απολαύσει χωρίς να περάσει από τον Άλλο»[6].

Με άλλα λόγια η τοξικομανιακή απόλαυση είναι το έμβλημα του σύγχρονου αυτισμού της απόλαυσης. Πρόκειται για μια απόλαυση που δεν οργανώνεται από το Ιδανικό, αλλά από το αντικείμενο υπεραπόλαυσης. Με αυτή την έννοια πρόκειται για ένα σύγχρονο σύμπτωμα. Το ναρκωτικό γίνεται ο σύντροφος του υποκειμένου και του επιτρέπει να αγνοεί τον Άλλο και πιο συγκεκριμένα το σώμα του Άλλου ως έμφυλο. Το ναρκωτικό δίνει πρόσβαση στο υποκείμενο σε μια απόλαυση που δεν περνάει από τον Άλλο, σε μια απόλαυση που είναι αυτιστική.

Η τοξικομανία κάνει λοιπόν την οικονομία του σεξουαλικού παρτενέρ και αφιερώνεται στον μη-σεξουαλικό παρτενέρ του αντικειμένου υπεραπόλαυσης. Καταδεικνύει με αυτό τον τρόπο την μοναξιά του καθενός με τον αντικείμενο υπεραπόλαυσης του. «Η τοξικομανία θυσιάζει το φαντασιακό, στο πραγματικό της υπεραπόλαυσης. Γι’ αυτό, μπορούμε να πούμε ότι είναι της εποχής όπου το αντικείμενο μικρό α κυριαρχεί του Ιδανικού. Είναι της εποχής όπου το Ιδανικό αξίζει λιγότερο από το αντικείμενο μικρό α»[7] , διευκρινίζει ο Μιλέρ.

Η τοξικομανία είναι ένας τρόπος να απελευθερωθεί το υποκείμενο από το φράγμα του φαλλού, να έρθει σε ρήξη μαζί του, να απελευθερωθεί από φαλλικό σημαίνον για να αποκτήσει πρόσβαση σε μια απόλαυση δίχως όρια. Πρόκειται για μια ρήξη με το σημαίνον που δίνει την ίδια στιγμή πρόσβαση σε μια απόλαυση του σώματος δίχως όρια.

Για να κατανοήσουμε λοιπόν την τοξικομανία θα πρέπει να ανατρέξουμε στην έννοια της απόλαυσης και μάλιστα της απόλαυσης που δεν είναι φαλλική. Ο Λακάν αναφέρεται στο ναρκωτικό το 1975. Ξεκινά από τον ευνουχισμό και την απόλαυση. Μας λέει ότι ο ευνουχισμός είναι μια απόλαυση διότι μας απαλλάσσει από το άγχος. Αναφέρεται στην περίπτωση του μικρού Χανς και μας υπενθυμίζει ότι το άγχος αναδύεται την στιγμή που το υποκείμενο αντιλαμβάνεται ότι είναι παντρεμένο με τον φαλλό του. Αν μας διδάσκει κάτι η περίπτωση του μικρού Χανς, αυτό είναι, κατά τον Λακάν,  η σχέση του άγχους με την ανακάλυψη του πουλιού. Προτάσσει τότε, ότι οτιδήποτε μας επιτρέπει να ξεφύγουμε από το γάμο με το φαλλό είναι καλοδεχούμενο, «εξ’ου και η επιτυχία του ναρκωτικού για παράδειγμα», μας λέει. «Δεν υπάρχει κανένας άλλος ορισμός του ναρκωτικού, παρά αυτός: είναι αυτό που επιτρέπει να διαλυθεί ο γάμος με το πουλάκι»[8].

Το ναρκωτικό δεν είναι επομένως ένα μόρφωμα συμβιβασμού, αλλά ένα μόρφωμα ρήξης. «Το ναρκωτικό μας εισάγει σε ένα είδος ρήξης με την φαλλική απόλαυση»[9] , μας διευκρινίζει ο Ερίκ Λοράν. Όμως πρόκειται για μια ρήξη με τη φαλλική απόλαυση που τοποθετείται εκτός ψύχωσης. Η χρήση της ουσίας παράγει αυτή την ρήξη με την φαλλική απόλαυση χωρίς ωστόσο να υφίσταται απαραίτητα διάκλειση του Ονόματος-του-Πατρός. Όπως είπα στην αρχή, την χρήση της ουσίας την συναντάμε τόσο στην νεύρωση, όσο και στην ψύχωση.

Από τον ορισμό του Λακάν για το ναρκωτικό – το ναρκωτικό είναι αυτό που επιτρέπει να διαλυθεί ο γάμος με το πουλάκι –ο Ερίκ Λοράν συνάγει τρεις συνέπειες. Πρώτον, ρήξη με τα Ονόματα-του-Πατρός εκτός ψύχωσης. Δεύτερον, ρήξη με την φαντασίωση. Η τοξικομανία είναι μια χρήση της απόλαυσης εκτός φαντασίωσης. Όντως η ρήξη με το πουλάκι προϋποθέτει μια απόλαυση εκτός φαντασίωσης. Η τοξικομανία δεν ακολουθεί λοιπόν τα μονοπάτια της φαντασίωσης. Είναι μάλλον ένα βραχυκύκλωμα. Η τρίτη  συνέπεια του ορισμού του Λακάν για το ναρκωτικό, αφορά την μία απόλαυση. Πρόκειται για μια απόλαυση ενιαία, που δεν είναι σεξουαλική, εφόσον η σεξουαλική απόλαυση δεν είναι μία.

Στην αρχή της διδασκαλίας του Λακάν, συναντούμε την μη-φαλλική απόλαυση στην ψύχωση. Είναι η διάκλειση του Ονόματος-του-Πατρός στον τόπο του Άλλου που ανοίγει δυο τρύπες στην δομή του υποκειμένου. Μια στο συμβολικό, το Π0 και μια στο φαντασιακό, το Φ0.  Η αποτυχία της πατρικής μεταφοράς έχει ως συνέπεια την αδυναμία παραγωγής της φαλλικής σημασίας. Η φαλλική σημασία ως αποτέλεσμα της πατρικής μεταφοράς σημαινοποιεί την απόλαυση,  την οριοθετεί και την περιορίζει. Στην εποχή του Άλλου του Άλλου και του προκαταρκτικού ερωτήματος, αυτός που απολαμβάνει εκτός φαλλού, εκτός φαλλικής σημασίας είναι ο ψυχωτικός, ενώ το Όνομα-του-Πατρός επέχει θέση εγγύησης, είναι τα σημαίνον του Άλλου ως τόπος του νόμου. Αλλά, λίγο αργότερα  ο Λακάν θα πει ότι ο Άλλος δεν υπάρχει. Η μπάρα διαγραφής στον Άλλο θα έχει συνέπειες στην μετέπειτα θεωρητική του προσέγγιση, καταρχήν στην γυναικεία σεξουαλικότητα και κατόπιν στο καθεστώς της απόλαυσης ως τέτοιο.

Την δεκαετία του εβδομήντα, θα τον απασχολήσει το ζήτημα της απόλαυσης που δεν καθυποτάσσεται εξολοκλήρου στον φαλλό, σε σχέση με την γυναικεία θέση. Θα πει τότε ότι η γυναίκα δεν είναι όλη, δεν είναι όλη στην φαλλική λειτουργία. Οι γυναίκες έχουν σχέση και με μια άλλη απόλαυση που δεν είναι συμπληρωματική αλλά πρόσθετη και η οποία τοποθετείται πέραν του φαλλού.

Ο Μιλέρ εκτιμά ότι αυτό που είδε ο Λακάν μέσω της γυναικείας σεξουαλικότητας, το γενικοποίησε κάνοντάς το, το καθεστώς της απόλαυσης ως τέτοιας. Ως εκ τούτου υποστηρίζει ότι η απόλαυση ως τέτοια είναι η μη οιδιπόδεια απόλαυση, είναι η απόλαυση που συρρικνώνεται στο σωματοσυμβάν. Πέρα από την επιθυμία και την επίλυση της, υπάρχει η απόλαυση που είναι ουσιαστικά η σύνδεση του Ενός με το σώμα. Αυτό που επαναλαμβάνεται είναι το Ένα της απόλαυσης εκτός νοήματος.

Όντως η απόλαυση ως τέτοια, και αυτό είναι κάτι που γίνεται σαφές μόνο στο τέλος της διδασκαλίας του Λακάν, δεν μπορεί να σημαινοποιηθεί, δηλαδή δεν μπορεί να περιοριστεί στο φαλλό. Ένα μέρος της απόλαυσης δεν θα εξημερωθεί ποτέ από το Όνομα-του-Πατρός. Και στην τοξικομανία έχουμε να κάνουμε ακριβώς με μια τέτοιου τύπου απόλαυση. Μια απόλαυση εκτός νοήματος. Μια απόλαυση που αδυνατεί να σημαινοποιηθεί και να αποτελέσει μήνυμα που απευθύνεται στον Άλλο.  Πρόκειται για μια απόλαυση που επαναλαμβάνεται, χωρίς όμως αυτή η επανάληψη να προσθέτει κάποια εμπειρία στο υποκείμενο. Δεν του μαθαίνει τίποτα. Πρόκειται για μια επανάληψη εκτός νοήματος. Είναι αυτό που ο Μιλέρ ονομάζει σήμερα εθισμό: «Ονομάζουμε εθισμό αυτή την επανάληψη της απόλαυσης γιατί δεν πρόκειται, αν τολμώ να πω, για μια πρόσθεση»[10], μας λέει. Εδώ δεν αναφέρεται αποκλειστικά στην τοξικομανία αλλά στην επανάληψη του Ενός της απόλαυσης.

Αυτός είναι ο ορισμός του εθισμού κατά τον Μιλέρ: «Ο εθισμός είναι η ρίζα του συμπτώματος που αποτελείται από την ακατάσβεστη επανάληψη του ίδιου Ενός. Είναι το ίδιο, που σημαίνει ακριβώς ότι δεν προστίθεται. Δεν έχουμε ποτέ το «ήπια τρία ποτήρια, επομένως φτάνει», πίνουμε πάντα το ίδιο ποτήρι ακόμη μια φορά. Αυτή είναι η καθαυτό ρίζα του συμπτώματος»[11] .

Ο Μιλέρ υπενθυμίζει ότι ο Λακάν ονόμασε αυτή την επανάληψη του Ενός της απόλαυσης, σίνθωμα.  Εδώ η αναφορά στο σίνθωμα εκτιμώ ότι δεν έχει να κάνει με την αξία σημείου διαρραφής που έχει, αλλά με τον σκληρό πυρήνα του.  Εξάλλου ο Μιλέρ τοποθέτησε το σίνθωμα το 2008 εκεί όπου δεν υπάρχει ασυνείδητο, ως τρόπον τινά, το αρνητικό του ασυνειδήτου[12] . Και σε αυτή ακριβώς την γραμμή τοποθετείται η τοξικομανία.

Για κάθε πιθανή θεραπεία της τοξικομανίας

Ο Πιερ Μαλανγκρό εκτιμά ότι οι τοξικομανείς μας φέρνουν αντιμέτωπους με τα όρια των δυνατοτήτων μας: « Μας φέρνουν αντιμέτωπους με την αμετάκλητη διάσταση που υπάρχει ανάμεσα στις λέξεις και την απόλαυση, ανάμεσα στην γλώσσα και το ζωντανό σώμα. Η κλινική της τοξικομανίας, με τις αποτυχίες της, τα αδιέξοδα της, τις επαναλήψεις της, μας μαθαίνει ότι υπάρχει πάντοτε μια επιπλέον απόλαυση, μια απόλαυση πέρα από τα ανθρώπινα όρια. Αυτή η απάνθρωπη απόλαυση δεν είναι θεραπεύσιμη και το ζήτημα που τίθεται είναι αν η ψυχανάλυση μπορεί να μας βοηθήσει ώστε να την εξανθρωπίσουμε κάπως»[13] .

Πως η ψυχανάλυση μπορεί να βοηθήσει ένα τοξικομανή; Ποια κατεύθυνση θα πρέπει να έχει μια ψυχαναλυτική θεραπεία ενός τοξικομανή; Με άλλα λόγια το ερώτημα που τίθεται σύμφωνα με τον Ερίκ Λοράν είναι πως «θα κάνουμε έτσι ώστε να αντέξει το υποκείμενο τη μη συνεκτικότητα και την απουσία εγγύησης του Άλλου, χωρίς ωστόσο να υποκύπτει στην προστακτική της απόλαυσης του υπερεγώ»[14] . Υπάρχουν δυο είδη σχέσης με την απόλαυση: θέληση για περισσότερη απόλαυση και θέληση για την ιδιαιτερότητα του συμπτώματος. Η θέση του αναλυτή ως προς το ζήτημα της απόλαυσης είναι να παραπέμπει το υποκείμενο στην ιδιαιτερότητα του. «Το σύμπτωμα είναι η διάσταση της ύπαρξής μας στον κόσμο»[15], υποστηρίζει ο Λοράν. Άρα το ζητούμενο είναι να μεταμορφωθεί το ανυπόφορο του συμπτώματος σε σημείο στίξης ώστε να καταφέρει το υποκείμενο να επινοήσει εκ νέου μια θέση μέσα στον Άλλο.

Αλλά με ποιο τρόπο; Σύμφωνα με τον Μιλέρ, για να μπορέσει να υπάρξει η δυνατότητα ψυχαναλυτικής θεραπείας, θα πρέπει να λυθεί η ακατέργαστη ταύτιση «είμαι τοξικομανής», θα πρέπει το υποκείμενο να σταματήσει να συναινεί με αυτή την ταύτιση και να την αντιληφθεί ως ενδεχόμενη και όχι ως αναγκαία. Πρόκειται για μια ταύτιση που μάλλον συνθλίβει την υποκειμενικότητα παρά αναδεικνύει την ιδιαιτερότητα του υποκειμένου. Γι’ αυτό το λόγο χρειάζεται καταρχήν μια υποκειμενική μετατόπιση.

Αλλά θεωρώ ότι η αποποίηση της ταυτότητας του τοξικομανή είναι μια πιθανή κατεύθυνση ανάμεσα σε άλλες. Η ταυτότητα «είμαι τοξικομανής» μπορεί να προσδίδει συνεκτικότητα στο Είναι ενός ψυχωτικού υποκειμένου ή η χρήση μπορεί να αποτελεί φάρμακο ενάντια σε στοιχειώδη φαινόμενα που θα κατέκλυζαν το υποκείμενο αν δεν είχε ανατρέξει στο ναρκωτικό. Γι’ αυτό πάντα πρέπει να είμαστε προσεκτικοί και να μην κλονίζουμε άμυνες που έχουν λειτουργία αγκράφας. Κάθε φορά πρέπει να λαμβάνουμε υπόψη με ποιο τρόπο το ναρκωτικό εγγράφεται στην δομή του υποκειμένου. Θα πρέπει να ξέρουμε ποια είναι η λειτουργία του στην δομή του υποκειμένου.

Σε κάθε περίπτωση, μια πιθανή κατεύθυνση είναι να υποκαταστήσουμε το ναρκωτικό, με ένα άλλο ναρκωτικό που είναι η απόλαυση της ομιλίας, να εισάγουμε το υποκείμενο στην απόλαυση της ομιλίας. Με αυτό τον τρόπο, το υποκείμενο θα πάρει απόσταση από τον όλεθρο της χρήσης και θα μπορέσει να  ανοίξει το δρόμο στην σημαίνουσα άρθρωση, στο ασυνείδητο και στην πίστη στο σύμπτωμα. Δηλαδή στόχος είναι να δημιουργήσουμε ένα φροϋδικό σύμπτωμα στο υποκείμενο, τρόπον τινά να το αρρωστήσουμε[16]. Συνεπώς, μπορούμε να περάσουμε από την κλινική της ρήξη στην κλινική του  συμπτώματος.

Είναι σημαντικό το υποκείμενο να προτιμήσει τη χρήση του λόγου από τη χρήση της ουσίας. Μέσω της χρήσης του λόγου μπορούμε να στοχεύσουμε την τροποποίηση της απόλαυσής του, ανοίγοντας τον δρόμο στο Άλλο και την επιθυμία.

[1] Jacques Lacan, « Fonction et champ de la parole et du langage en psychanalyse » (1953), Écrits, 1966, Paris : Seuil, p.280

[2] Jacques-Alain Miller, « Une fantaisie », Mental 15, p.25

[3] Jacques-Alain Miller, Le partenaire-symptôme, cours 1997-1998, cours du 17/12/1997, inédit

[4] Jacques Lacan, séminaire XV, 1967-1968, L’acte psychanalytique, séance du 19/6/1968, inédit

[5] Jacques-Alain Miller, L’Autre qui n’existe pas et ses comités d’éthique, séminaire 1996-1997, séance du 3/4/1997, séminaire effectué avec Eric Laurent, inédit

[6]Jacques-AlainMiller, «Κλείσιμο της ημερίδας», Λακανική κλινική της τοξικομανίας, 2012, Εκκρεμές, σελ. 97

[7] Jacques-Alain Miller, L’Autre qui n’existe pas et ses comités d’éthiqueop.cit., séance du 26/3/1997

[8] Jacques Lacan, Journées d’études des cartels de l’EFP, 13/4/1975, inédit

[9] Ερίκ Λοράν, «Τρεις παρατηρήσεις για την τοξικομανία», Λακανική κλινική της τοξικομανίαςop.cit., σελ. 82

[10] Jacques-Alain Miller, L’Etre et l’Un, cours 2011, cour du 23/3/2011

[11] Jacques-Alain Miller, « Lire un symptôme », Mental 26, ελληνική μετάφρασηστο http://www.hellenicsociety-nls.gr/default.aspx?page=Pag_121

[12] Jacques-Alain Miller,  Choses de finesse en psychanalyse, cours 2008-2009, cours du 10/12/08

[13] Πιερ Μαλανγκρό, «Για την ψυχαναλυτική κλινική της τοξικομανίας», Λακανική κλινική της τοξικομανίαςop.cit., σελ. 58

[14] Ερίκ Λοράν, «Η κοινωνία του συμπτώματος», Λακανική κλινική της τοξικομανίαςop.cit., σελ. 39

[15]Στοίδιο, σελ. 45

[16] Hugo Freda, intervention dans L’Autre qui n’existe pas et ses comités d’éthique, op.cit., séminaire  du 3/4/1997

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s